दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

द्वितीयाेच्छ्वासः ] व्याखाद्वयाेपेतम् । १०१
मन्नियोगाद्विमर्दकोऽर्थपतिसेवाभियुक्तस्तस्योदारके वैरमभ्यवर्धयत् । अर्थ-
लुब्धश्च कुबेरदत्तो निवृत्त्यार्थपतेर्धनमित्रायैव तनयां सानुनयं प्रादित्सत ।
प्रत्यबध्नाच्चार्थपतिः ।
( ३६ ) एष्वेव दिवसेषु काममञ्जर्याः स्वसा यवीयसी रागमञ्जरी नाम
पञ्चवीरगोष्ठे संगीतकमनुष्ठास्यतीति सान्द्रादरः समागमन्नागरजनः । स
चाहं सह सख्या धनमित्रेण तत्र संन्यधिषि । प्रवृत्तनृत्यायां च तस्यां
द्वितीयं रङ्गपीठं ममाभून्मनः । तद्दृष्टिविभ्रमोत्पलवनसञ्चापाश्रयश्च पञ्च-
ज्ञया । विमर्दकः एतन्नामकः कश्चित् । अर्थपतीति-अर्थपतेः सेवायामाराधनेऽ-
भियुक्तः संलग्नः । तस्य अर्थपतेः । उदारके धनमित्रे । वैरं द्वेषम् । अभ्यवर्धयत्
वर्धयामास । निवृत्त्य परावृत्य । अर्थपतेः । सकाशात् । प्रादित्सत-प्रदातुमैच्छत् ।
प्रत्यबध्नात् प्रतिबन्धं विरोधमिति यावत् चकार ।
( ३९ ) स्वसा भगिनी । यवीयसी कनिष्ठा । पञ्चवीरगोष्ठे जनपदसभायाम्
'तत्पञ्चवीरगोष्ठं तु यत्तु जानपदं सद' इति कोषसारः । सङ्गीतकं गानादि । यदाह-
'गीतं वाद्यं च नृत्यञ्च त्रिभिः सङ्गीतमुच्यते ।' इति अनुष्ठास्यति विधास्यति । सा-
न्द्रादरः-तद्गानश्रवणे गाढस्पृहः । समागमत्-सम्मिलितोऽभवत् । अहम् । अप-
हारवर्मेत्यर्थः । संन्यधिषि सन्निहितोऽभवम् । सन्नित्पूर्वकाद्धाधातोर्लुङि आत्म-
नेपदस्योत्तमपुरुषैकवचने रूपम् । प्रवृत्तनृत्यायां प्रारब्धनर्तनायाम् । तस्यां रागम-
ञ्जर्याम् । रङ्गपीठं नृत्यस्थानम् । निरन्तरस्मर्यमाणतया मन्मानसे नृत्यमकरोदिति
भावः । तद्दृष्टीति-तस्या रागमञ्जर्या दृष्टिविभ्रमः कटाक्ष एवोत्पलवनं नीलकमल-
माला तदेव सदुत्तमं चापं धनुराश्रयो यस्य तादृशः । पञ्चशरः कामः । भावरसानां
आवानां प्राधान्येनाङ्गितव्यभिचारिणां निर्वेदादीनां रसानां शृङ्गारादीनाञ्च ।
कर दिये । उसी दिन मेरी प्रेरणानुसार विमर्दकने अर्थपतिके यहां नौकरी कर ली और
धनमित्रमें बैर बढ़ाने लगा । ऐसा करनेसे लोभी कुबेरदत्तका मन अर्थपतिकी ओरसे फिर
गया और उसने धनमित्रको ही अपनी कन्या प्रदान की । अर्थपतिने भी इस कार्यमें सभी
सम्भव विघ्न डाले ।
( ३९ ) इन्हीं दिनों काममञ्जरीकी छोटी बहिन रागमञ्जरीका नागरिक समामें नाच-
गाना होनेवाला है, यह सुनकर बड़े आदरके साथ बहुतेरे नागरिक एकत्र हुए । मैं भी
अपने मित्र धनमित्रके साथ वहां जा पहुँचा । जब वह गणिका नाचने लगी तब मेरा मन
१२ द० कृ० उ०
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu