दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
१३८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
वासः । तस्य फलमपवर्गः स्वर्गो वा । प्रथमस्तु तयोः प्रकृष्टज्ञानसाध्य-
प्रायो दुःसंपाद एव, द्वितीयस्तु सर्वस्यैव सुलभः कुलधर्मानुष्ठायिनः । तद-
शक्यारम्भादुपरम्य मातुर्मते वर्तस्व' इति सानुकम्पमभिहिता 'यदीह
भगवत्पादमूलमशरणम् , शरणमस्तु मम कृपणाया हिरण्यरेता देव एव
इत्युदमनायत ।
( ६ ) स तु मुनिरनुविमृश्य गणिकामातरमवदत् - 'संप्रति गच्छ
गृहान् । प्रतीक्षस्व कानिचिद्दिनानि यावदियं सुकुमारा सुखोपभोगसमुचि-
काममञ्जरीति यावत् । सानुकम्पं सदयमभिहितेति सम्बन्धः । दुःखाकरो दुःख-
जनकः । तस्य वनवासस्य । अपवर्गो मोक्षः । प्रथमः अपवर्गः । तयोः अपवर्ग-
स्वर्गयोः । प्रकृष्टज्ञानसाध्यो ब्रह्मज्ञानादिनिष्पाद्यः । प्रायो बाहुल्येन । दुःसंपादः
अशक्यः । द्वितीयः स्वर्गः । कुलधर्मानुष्ठायिनः कुलधर्ममनुतिष्ठतीति कुलधर्मा-
नुष्ठायी तस्य स्वजात्युचितकर्त्तव्यपरायणस्य सर्वस्येत्यनेन सम्बन्धः । तत् तस्मात्
कारणात् । अशक्यारम्भात् असाध्यकर्मणः । उपरम्य निवृत्य मातुर्मते वर्त्तस्व—
मातुरुपदेशं पालयेत्यर्थः । इह संसारे । भगवत्पादमूलं भगवतस्तव तापसस्येति
शेषः पादमूलं चरणमूलम् । अशरणम् अरक्षकम् । ममेति शेषः । मम कामम-
ञ्जर्याः । कृपणायाः दीनायाः । हिरण्यरेताः अग्निः । शरणमस्तु—अग्नौ प्रवेक्ष्यामीति
भावः । उदमनायत उन्मना इव बभूव ।
( ९ ) अनुविमृश्य विचिन्त्य विचार्य वा । सुखेति-सुखस्योपभोगे समुचिता
खान है। इसका फल मोक्ष अथवा स्वर्ग ही हो सकता है । सो मोक्ष तो, अतिशय
प्रखर ज्ञानसे ही साध्य हो सकता है और उसमें विविध प्रकारके क्लेश मिलते हैं ।
रही स्वर्गकी बात-सो वह अपने कुल-धर्मका अनुष्ठान करनेवाले सभी प्राणियोंके लिए
सुलभ है । अत एव तुम ऐसे अशक्य उद्योगसे विरत हो करके अपनी माता की बात
मानो।' इस प्रकार मुनिकी दयाभरी वाणी कहनेपर वेश्याने कहा- 'यदि यहाँ
आपके चरणोंमें भी मुझे शरण नहीं मिलेगी, तब तो, मुझ अभागिनके लिए एक-मात्र
अग्निदेव ही शरण होंगे।' यों कह करके वह विलखने लगी ।
( ९ ) तदनन्तर कुछ विचार करके तपस्वीजीने वेश्याकी माता से कहा-'अब तुम
घर जाओ और कुछ समय प्रतीक्षा करो । तबतक सब प्रकारके सुखोपभोगके लिए अभ्यस्त
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu