सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 117, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 117

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११९
( १५ ) पातितश्च कोपितेन कोऽपि तेन मयि शापः- 'पापे, भजस्व
लोहजातिमजातचैतन्या सती' इति । स पुनः प्रसाद्यमानस्त्वत्पादपद्मद्व-
यस्य मासद्वयमात्रं सन्दानतामेत्य निस्तरणीयामिमामापदमपरिक्षीणश-
क्तित्वं चेन्द्रियाणामकल्पयत् । अनल्पेन च पाप्मना रजतशृङ्खलीभूता
मामैक्ष्वाकस्य राज्ञो वेगवतः पौत्रः, पुत्रो मानसवेगस्य, वीरशेखरो नाम
विद्याधरः शङ्करगिरौ समध्यगमत् । आत्मसात्कृता च तेनाहमासम् ।
( १६ ) अथासौ पितृप्रयुक्तवैरे प्रवर्त्तमाने विद्याधरचक्रवर्तिनि वत्स-
( १५ ) पतितो दत्तः । कोपितेन क्रुद्धेन । कोपः सञ्जातोऽस्येतीतच् । लोह-
जातिं लोहभावम् । अजातचैतन्या चैतन्यरहिता । सः मार्कण्डेयः । प्रसाद्यमानः
प्रसन्नीक्रियमाणः । मयेति शेषः । त्वत्पादेति-तव भवतो राजवाहनस्येत्यर्थः । पाद्-
पद्मद्वयस्य चरणकमलयुगलस्य । मासद्वयं प्रमाणमस्येति मात्रच्प्रत्ययः । सन्दानतां
बन्धनत्वम् । 'सन्दानं पादबन्धनमि'त्यमरः । एत्य प्राप्य । निस्तरणीयाम् उद्धर-
णीयां समाप्यामिति यावत् । इमामापदं- शृङ्खलात्वप्राप्तिरूपाम् । अपरिीणश-
क्तित्वम् अनष्टस्वस्वविषयग्रहणसामर्थ्यम् । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनाम् । अकल्पयत्
सम्पादयामास । पाप्मना पापेन । ऐक्ष्वाकस्य इक्ष्वाकुवंशीयस्य वेगवतः वेगवा-
निति नाम्नः । शङ्करगिरौ कैलासे । समध्यगमत् प्राप । मामिति शेषः । आत्मसा-
त्कृता गृहीता ।
( १६ ) असौ वीरशेखरः । पित्रा स्वजनकेन मानसवेगेनेत्यर्थः । प्रयुक्तं कृतं
( १५ ) बस, इसी कारण वे मुनिवर क्रुद्ध हो गये और मुझे शाप दे दिया कि ओ
पापे ! जा, निर्जीव होकर लौह-द्रव्यमें एकीभूत हो जा । उनके शापको श्रवण कर जब
मैंने उनसे अनुनय-विनयपूर्वक बड़ी प्रार्थना की तब उन्होंने मेरे शापकी अवधि निश्चित
की कि मुझे दो मासों तक आपके पैरोंमें पड़े रहना पड़ेगा, तत्पश्चात् मेरी मुक्ति हो
जायगी । साथ ही मुझे यह भी सुविधा प्रदान कर दी कि चेतनाहीन अवस्थामें भी मुझे
इन्द्रियोंका ज्ञान और शक्ति का अनुभव होता रहे । इस प्रकार एक असाधारण
अपराधके कारण मुझे चाँदीकी जंजीर बनना पड़ा । शापके अनुसार जब मेरी यह
अवस्था हुई तब इक्ष्वाकुवंशी राजा वेगवानके पौत्र तथा मानसवेगके पुत्र वीरशेखर
नामक विद्याधर कैलास पर्वतपर आ पहुँचे । उन्होंने जंजीररूपमें मुझे अवलोकित करके
उठा लिया और अण्टीमें रख लिया ।
( १६ ) तब कुछ दिनों के पश्चात् वीरशेखर और उनके पितामें वैमनस्य हो गया,