बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 504, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४७६ बृहत्संहिता
यदि कौवे भयरहित होकर चोंच, पंख और पञ्जों से मनुष्यों को मारें तो शत्रुवृद्धि
तथा रात्रि में विचरण करें तो जन की क्षति होती है॥९॥
अभया भयरहिताः। तुण्डैश्चञ्च्वग्रैः। पक्षैरङ्गरुहैः। चरणविघातैः पादप्रहारैः। जनान्
लोकानभिभवन्तः पराभवन्तः शत्रुवृद्धिं रिपुवृद्धिं कुर्वन्ति। निशि रात्रौ विचरन्तो जनानां
लोकानां विनाशं कुर्वन्ति॥९॥
अन्यदप्याह—
सव्येन खे भ्रमद्भिः स्वभयं विपरीतमण्डलैश्र्व परात् ।
अत्याकुलं भ्रमद्भिर्वातोद्भ्रामो भवति काकैः ॥१०॥
यदि कौवे आकाश में प्रदक्षिणक्रम से भ्रमण करें तो आत्मीय जनों से और अपसव्य
क्रम से भ्रमण करें तो शत्रुओं से भय होता है तथा अति आकुलता के साथ भ्रमण करें
तो देखने वाले की अनवस्थिति होती है॥१०॥
सव्येन प्रादक्षिण्येन खे आकाशे भ्रमद्भिः काकैर्वायसैः पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरा इत्यनेन
क्रमेण भ्रमद्भिः स्वेभ्य आत्मीयेभ्यो भयं भवति। विपरीतमण्डलैः पूर्वोत्तरपश्चिमदक्षिणा
इत्यनेन क्रमेण भ्रमद्भिः पराच्छत्रोर्भयं भवति। अत्याकुलं सोद्यमं भ्रमद्भिः काकैर्वातोद्भ्रामो
भवत्यनवस्थितिरित्यर्थः। उक्तं च—
पुरसैन्योपरि व्योम्नि व्याकुलैरनिलाद्भयम्।
सव्यमण्डलगैः स्वोत्थमपसव्यैः पराद्भयम्॥ इति॥१०॥
अन्यदप्याह—
ऊर्ध्वमुखाश्चलपक्षाः पथि भयदाः क्षुद्भयाय धान्यमुषः।
सेनाङ्गस्था युद्धं परिमोषं चान्यभृतपक्षाः ॥११॥
यदि कौवे ऊपर को मुँह उठाकर पंखों को चलावें तो मार्ग में भय, धान्यों को
चुरावें तो दुर्भिक्ष का भय, सेना के अंगों पर बैठ जायँ तो युद्ध और कोयल के समान
अति काले पंख कौवे के हों तो चोर का भय होता है॥११॥
ऊर्ध्वमुखा ऊर्ध्ववदनाः। चलपक्षाः चलिताङ्गरुहाः। पथि भयदाः, अध्वनि भयं ददति।
धान्यमुषो धान्यं चोरयन्तः क्षुद्भयाय दुर्भिक्षाय भवन्ति। सेनाङ्गानि पर्याणखलीनप्रभृतीनि
तेषु स्थिता युद्धं संग्रामं सूचयन्ति। अन्यभृतः कोकिलः। अन्यभृतस्येव पक्षो येषामति-
कृष्णपक्षास्ते परिमोषं चौरभयं कुर्वन्ति। उक्तं च—
युद्धं सेनाङ्गसंस्थेषु मोषकृत् स्वविलेखने।
चरन्निशि विनाशाय दुर्भिक्षं चान्नमोषकृत्॥ इति॥११॥
अन्यदप्याह—
भस्मास्थिकेशपत्राणि विन्यसन् पतिवधाय शय्यायाम् ।
मणिकुसुमाद्यवहने सुतस्य जन्माप्यथाङ्गनायाश्च ॥१२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA