सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 245, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 245

पुरुषलक्षणाध्यायः २१७
मणिबन्धनशब्देन हस्तमूलमुच्यते। निगूढैरनुल्बणैर्मणिबन्धनैर्दृढैरशिथिलैः सुश्लिष्ट-
सन्धिभिः सुसंलग्नमर्मभिर्भूपा राजानो भवन्ति। हीनैर्मणिबन्धैर्हस्तच्छेदो भवति। श्लथैः
शिथिलैः सशब्दैः शब्दयुक्तैर्निर्द्रव्या निर्धना भवन्ति।।३८।।
अन्यदप्याह—
पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन करतलेन नराः।
संवृतनिम्नैर्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दातारः ॥३९॥
विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरैश्वरास्तु लाक्षाभैः ।
पीतैरगम्यवनिताभिगामिनो निर्धना रूक्षैः ॥४०॥
निम्न हथेली वाले मनुष्य पिता के धन से विहीन, वर्तुलाकार निम्न हथेली वाले
धनी तथा ऊँची हथेली वाले दानी होते हैं। विषम हथेली वाले दुष्ट और निर्धन, लाख
के समान लाल वर्ण की हथेली वाले धनी, पीली हथेली वाले अगम्या स्त्री में गमन
करने वाले और रूखी हथेली वाले निर्धन होते हैं॥३९-४०॥
नरा मनुष्या निम्नेन करतलेन पितृवित्तेन पैतृकेण धनेन विहीना रहिता भवन्ति,
संवृतनिम्नैः समं परिवर्तुलं कृत्वा निम्नैर्धनिनः सधना भवन्ति। प्रोत्तानकराः प्रकर्षेणोत्तान
उच्चः करो हस्तो येषां ते दातारो दानशीला भवन्ति।
विषमैरसमैः करतलैर्विषमाः क्रूरा निःस्वा निर्धनाश्च भवन्ति। लाक्षाभैरतिलोहितैः
करतलैरैश्वराः सधना भवन्ति। पीतैर्हस्ततलैरगम्यानां वनितानां स्त्रीणामभिगामिनो गमनशीला
भवन्ति। रूक्षैर्हस्ततलैर्निर्धना दरिद्राः॥३९-४०॥
अन्यदप्याह—
तुषसदृशनखाः क्लीबाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः ।
कुनखविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्रैश्चमूपतयः ॥४१॥
तुष के समान रेखाओं से युत नख वाले नपुंसक, बुरे और वर्णहीन नख वाले दूसरे
के मुख को देखने वाले तथा ताम्र वर्ण के नख वाले सेनापति होते हैं॥४१॥
तुषैः सदृशाः संकुलरेखान्विता रूक्षा नखा येषां ते क्लीबाः षण्ढा भवन्ति। चिपि-
टैश्चर्पटैः स्फुटितैर्भग्नैश्च वित्तसन्त्यक्ता धनरहिता भवन्ति। कुनखैः कुत्सितैर्नखैर्विगत-
वर्णैरपि परतर्कुकाः परमुखप्रेक्षिणो भवन्ति। ताम्रैस्ताम्रवर्णैश्च नखैश्चमूपतयः सेनाधिपा भवन्ति।
अन्यदप्याह—
अङ्गुष्ठयवैराढ्याः सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलजैश्च यवैः ।
दीर्घाङ्गुलिपर्वाणः सुभगा दीर्घायुषश्चैव ॥४२॥
यवरेखा से युत अंगुष्ठमध्य या अंगुष्ठमूल वाले मनुष्य पुत्रवान होते हैं। जिनकी
अंगुलियों के पर्व लम्बे हों, वे भाग्यशाली तथा दीर्घायु होते हैं॥४२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA