सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 151, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 151

प्रासादलक्षणाध्यायः १२३
स्थित फूले हुये वृक्षरूप कर्णपूर, जल और थल का संयोगरूप श्रोणीमण्डल, पुलिन-
रूप उठे हुये स्तन और हंसरूप हास्य है, ऐसी नीचे को बहने वाली नदियों के समीप
में देवता निवास करते हैं।।६-७।।
यत्र यस्मिन् स्थाने एवंविधा नद्यः सरितस्तत्र नित्यं देवता रमन्ते। कीदृश्यः ? क्रौञ्चाः
पक्षिविशेषास्त एव सशब्दत्वात् काञ्चीकलापो रशनाविस्तारो यासाम्। कलहंसा राजहंसास्तेषां
यः कलो मधुरः स्वरः शब्दः सम्भाषणं यासाम्। तोयं जलं तदेवांशुकमम्बरं यासाम्।
शफर्यः सूक्ष्ममत्स्यास्ता एव कृता मेखला याभिः। मेखला वस्त्रस्योपरि बध्यते। नीवीति
लोकप्रसिद्धा। तथा च—
नीवीराग्रन्थने नार्या जघनस्थस्य वाससः।। इति।
फुल्लतीरेति । यत्र ईदृश्यो निम्नगा नद्यस्तत्र नित्यं देवता रमन्ते। फुल्लाः पुष्पिता-
स्तीरेषु प्रान्तेषु ये द्रुमा वृक्षास्त एवोत्तंसाः कर्णपुष्पाणि मुण्डमाला वा यासाम्। पुलिनेषु
तीरेषु ये अभ्युन्नता उच्चाः प्रदेशास्त एवोरस्या उरसि भवाः स्तना यासाम्। हंसाः पक्षि-
विशेषास्त एव शुक्लत्वाद्वासो वसनं यासाम्। तास्तथाभूताः। तासु देवता रमन्ते।।६-७।।
अन्यत्कीदृशेषु स्थानेषु रमन्त इत्याह—
वनोपान्तनदीशैलनिर्झरोपान्तभूमिषु ।
रमन्ते देवता नित्यं पुरेषूद्यानवत्सु च ॥८॥
वन, नदी, पर्वत और झरनों के समीप में तथा उपवनों से युत नगरों में देवता विहार
करते हैं।।८।।
वनोपान्तेषु वनोपकण्ठेषु। उपान्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। नदीषु सरित्सु। शैलेषु
पर्वतेषु। निर्झरोपान्तभूमिषु, निर्झरिण प्रपातपानीयेन ये युक्ता उपान्ता नदीप्रभृतीनां समीपास्तेषु
भूमिषु। नियतं झरन्ति स्त्रवन्तीति निर्झराः। तेषु नित्यं सर्वकालं देवता रमन्ते क्रीडन्ते।
पुरेषु नगरेषु, उद्यानवत्सु येषूद्यानान्युपवनानि विद्यन्ते तेषु नित्यं रमन्त इति। तथा च
काश्यपः—
हरितोज्ज्वलतोयाढ्या वाप्यः पक्षिभिरावृताः।
वनोपवनमालिन्यो नित्यमुत्फुल्लितद्रुमाः।।
हंसकारण्डवाकीर्णाः कोकिलालापनादिताः।
षट्पदागीतमधुरा नृत्यद्भिः शिखिभिर्युताः।।
तत्र देवा रतिं यान्ति सात्रिध्यात्रित्यसंस्थिताः।। इति।।८।।
अधुना प्रतिष्ठाकरणे भूमिगुणानाह—
भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि ।
ता एव तेषां शस्यन्ते देवतायतनेष्वपि ॥९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA