बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 147, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवृक्षायुर्वेदाध्यायः १११
अङ्कोल वृक्ष के फल के कल्क या तेल से अथवा श्लेष्मातक ( लसोड़े ) के
फल, कल्क या तेल से सौ बार भावना देकर ओलों से भीगी हुई मिट्टी में जिस बीज
को बोया जाता है, वह उसी क्षण उत्पन्न हो जाता है तथा उसकी शाखा फलों के भार से
झुक जाती है। इसमें किसी प्रकार का आश्चर्य नहीं करना चाहिये अर्थात् ऐसा निश्चित ही
होता है।।२७-२८।।
अङ्कोलो वृक्षस्तत्सम्भूतफलकल्केन, एतत्फलस्य यः कल्को द्रव्यभागो विज्जला-
रूपस्तेन यस्य कस्यचिद्वृक्षस्य बीजं शतशः शतवारं भावितं सिक्तम्। एतत्तैलेन वा अङ्कोल-
फलतैलेन वा शतशो भावितम्। तदेव बीजं श्लेष्मातकवृक्षफलेन वा तस्य कल्केन
तैलेन वा शतशो भावितम्।
तच्च वापितं करकोन्मिश्रमृदि, करका अशनिपातस्तेनोन्मिश्रा च या मृत् तस्यां
वापितमुप्तं तद्वीजं तत्क्षणजन्मकं यस्मिन्नेव क्षणे मुहूर्ते उप्तम्, तस्मिन्नेव जायते। शाखा
लता फलभारान्विता फलान्येव भारस्तेनान्विता, आनता वा भवतीति किमद्भुतं किमाश्चर्यम्।
अवश्यमेव तद्भवतीत्यर्थः।।२७-२८।।
अथ श्लेष्मातकरोपणमाह—
श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत् प्राज्ञः।
अङ्कोलविज्जलाद्भिश्चायायां सप्तकृत्वैवम् ।।२९।।
माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य।
करकाजलमृद्योगे न्युप्तान्यह्ना फलकराणि ।।३०।।
बुद्धिमान् मनुष्य को चाहिये कि छिलका उतारे हुए लसोड़े के बीज को अङ्कोलफल
के भीतर के जल से भावना देकर छाया में सुखाता जाय। इस तरह सात बार करने के
पश्चात् उसको भैंस के गोबर से घिस कर भैंस के सूखे गोबर के ढेर पर रख दे।
तत्पश्चात् ओलों से भींगी हुई मिट्टी में उन बीजों को बोने पर एक दिन में ही फलयुत
पौधा लग जाता है।।२९-३०।।
प्राज्ञो मेधावी श्लेष्मातकस्य वृक्षस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य कृत्रिमतुषमपास्य ततोऽङ्कोल-
फलानां या विज्जलाः पिच्छिला आपस्ताभिरङ्कोलविज्जलाद्भिश्चायायां भावयेत्। एवमनेन
प्रकारेण सप्तकृत्वः सप्तवारं भावयेत्। अङ्कोलविज्जलाद्भिर्भावयित्वा छायायां शोषयेत्
पुनर्भावयित्वा शोषयेत् सप्तवारं यावत्।
ततस्तानि बीजानि माहिषगोमयेन महिषशकृता घृष्टानि शक्तानि, कृत्वा ततोऽस्य
महिषस्य करीषे गोमयराशौ तानि बीजानि निक्षिप्य संस्थापयेत्, तत्र च तावत् स्थाप्यानि
भाण्डान्तर्गतानि यावत् करकाजलेन युक्ता मृद्भवति करकाजलेनाशनिपातपानीयेन या
युक्ता मृत् तया युक्ते स्थाने न्युप्तानि वापितानि अह्ना दिवसेन फलकराणि भवन्ति। एकेनै-
वाह्ना फलन्तीत्यर्थः।।२९-३०।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA