बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 141, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवृक्षायुर्वेदाध्यायः ११३
उपर्युक्त प्रकार से लगाये गये वृक्षों को ग्रीष्म ऋतु में सायं और प्रातः, शीत काल
में एक दिन के अन्तर से एवं वर्षा ऋतु में भूमि के सूखने पर सींचना चाहिये॥९॥
रोपिता द्रुमा वृक्षा घर्मर्तौ ग्रीष्मे सायं प्रातश्च सेक्तव्याः। सायम्पराह्ने प्रातः पूर्वाह्ने।
शीतकाले हेमन्ते शिशिरे च दिनान्तरे च। दिनं दिनमन्तरे मध्ये कृत्वा सेक्तव्याः। वर्षासु
च वर्षासमये। भुवः शोषे यदा यदा भूः शुष्यति, तदा तदा च सेक्तव्याः॥९॥
अथानूपजान् वृक्षानाह—
जम्बूवेतसवानीरकदम्वोदुम्बराजुॅनाः ।
बीजपूरकमृद्वीकालकुचाश्च सदाडिमाः ॥१०॥
वञ्जुलो नक्तमालश्च तिलकः पनस्तथा।
तिमिरोऽम्रातकश्चेति षोडशानूपजाः स्मृताः ॥११॥
जामुन, बेंत, वानीर ( एक प्रकार का बेंत ), कदम्ब, गूलर, अर्जुन, बिजौरा,
दाख, बडहर, दाडिम, वञ्जुल ( तेन्दुआ = तिनिस ), नक्तमाल ( करञ्ज ), तिलक,
कटहल, तिमिर, अम्बाडा—ये सोलह वृक्ष अनूप ( बहुत जल वाले ) देश में पाये जाते
हैं॥१०-११॥
जम्बूः, वेतसः, वानीरः, कदम्बः, उदुम्बरः, अर्जुनः, बीजपूरको मातुलुङ्गः, मृद्वीका
द्राक्षा, लकुचः—एते सदाडिमा दाडिमेन सहिताः। वज्जुलः, नक्तमालश्च, तिलकः,
पनसः। तथा तेनैव प्रकारेण तिमिरः, अम्रातकः। चशब्दः समुच्चये। इत्येवंप्रकाराः षोडश
वृक्षा अनूपजा अनूपे बहूदके जायन्ते॥१०-११॥
अथ वृक्षाणां रोपितानां किं प्रमाणमन्तरं कार्यमित्येतत्प्रतिपादनायाह—
उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्।
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ॥१२॥
एक वृक्ष से दूसरा वृक्ष बीस हाथ की दूरी पर लगाना उत्तम, सोलह हाथ पर
मध्यम और बारह हाथ पर लगाना अधम होता है॥१२॥
वृक्षाणां स्थानात् स्थानात् प्रदेशात् प्रदेशाद्यदन्तरं विंशतिर्हस्ता वृक्षस्य समन्ततस्तदुत्तमं
प्रमाणम्, यच्चानन्तरं षोडशहस्तान्तरं तन्मध्यमम्, यदनन्तरं द्वादशहस्तान्तरं तदवरं
निकृष्टमित्यर्थः। एतदुक्तं भवति—यत्रैको वृक्षो रोपितस्तस्माद्विंशतिकेऽन्तरे षोडशके वा
अन्यद्रोपणीयमिति। तथा च काश्यपः—
अन्तरं विंशतिर्हस्ता वृक्षाणामुत्तमं स्मृतम्।
मध्यमं षोडश ज्ञेयमधमं द्वादश स्मृतम्॥ इति॥१२॥
किमिति तेषां मध्येऽन्तरं क्रियत इति तदर्थमाह—
अभ्यासजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम्।
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥१३॥
बृ० भ० द्वि०-८
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpmu. Digitized by S3 Foundation USA