सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 393, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 393

रोहिणीयोगाध्यायः ३५१
श्लक्ष्णां सूक्ष्मतन्तुकृतां पताकां वैजयन्तीमसितां कृष्णवर्णां विदध्यादुच्छ्रयेत्। तां
च दण्डप्रमाणां चतुर्हस्तसम्मिताम्। चतुर्हस्तो दण्डः। तथा च पुराणे—
........................................चतुर्हस्तो धनुः स्मृतः।
धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाङ्गुलैः।। इति।
एवं चतुर्हस्तां पताकां त्रिगुणोच्छ्रितां द्वादशहस्तोच्छ्रितामित्यर्थः। एतदुक्तं भवति—
द्वादशहस्तोच्छ्रिते काष्ठे तां निबध्नीयादिति। आदौ प्रथमं दिग्ग्रहणे दिक्साधने कृते तया
पताकया नभस्वान् वायुः शशाङ्के चन्द्रे रोहिणीयोगगते ग्राह्यो ग्रहीतव्य इति। कस्यां
दिशि वहतीति। तत्र दिक्साधनमाचार्येण पञ्चसिद्धान्तिकायामुक्तम्। तद्यथा—
शङ्कुचतुर्विस्तारे वृत्ते छायाप्रवेशनिर्गमनात्।
अपरैन्द्रीदिक्सिद्धिर्यवाच्च याम्योत्तरे साध्ये।।
सलिलसमीकृतायामवनौ मध्ये चतुर्विंशत्यङ्गुलप्रमाणे सूत्रेन कर्कटकेन वा वृत्तमालिखेत्।
तस्य वृत्तस्य विष्कम्भोऽष्टाचत्वारिंशदङ्गुलानि भवन्ति, तस्मिन् शङ्कुचतुर्विस्तारे वृत्ते
मध्यप्रदेशे शङ्कुर्देयः। ततः पूर्वकपालस्थे सवितरि तस्यैव शङ्कोश्छाया तद्वृत्तपरिधौ यत्र
प्रवेशं करोति तत्र बिन्दुर्दयः, सापरो पश्चिमा दिग्भवति। ततो परकपालस्थे सवितरि
तस्यैव शङ्कोश्छाया तद्वृत्तपरिधौ यत्र निर्गमं करोति तत्र बिन्दुर्दयः; सा ऐन्द्री पूर्वा दिग्भवति।
एवं छायाप्रवेशनिर्गमनादपरैन्द्री दिक्सिद्धिरिति। ततः तयोर्बिन्द्वोर्मस्तकावगाहि सूत्रं प्रसार्य
रेखां कुर्यात्; सा प्राच्यपररेखा भवति। यवाच्च याम्योत्तरे साध्ये, याम्योत्तरे दक्षिणोत्तरे च
यवात् साध्ये। यवस्य साधनं प्रदर्श्यते—तत्रैकं बिन्दुं मध्ये कृत्वा द्वितीय-बिन्दुं पाटयता
सूत्रेण वृत्तमालिखेत्। एवं द्वितीयं बिन्दुं मध्ये कृत्वा परबिन्दुं पाटयता सूत्रेणापरं वृत्तं
लिखेत्। एवं वृत्तद्वयस्य परस्परानुपवेशान्मध्ये यवाकार उत्पद्यते, तस्य सममध्यगता
रेखा कार्या; सा च याम्योत्तरा। एवं दिक्चतुष्टयसिद्धिः। ततः स्वबुद्ध्या विदिशः साध्याः।
एवं दिक्साधनं कृत्वा कृते दिग्ग्रहणे तन्मध्ये पताकां निधापयेत्। तया रोहिणीयोगगते
शशाङ्के चन्द्रे वायुर्ग्राह्यः, कस्यां दिश्युद्गतः कां च यातीति।।९।।
अथ वातेन शुभाशुभमाह—
तत्रार्द्धमासाः प्रहरैर्विकल्प्या
वर्षानिमित्तं दिवसास्तदंशैः।
सव्येन गच्छन् शुभदः सदैव
यस्मिन् प्रतिष्ठा बलवान्स वायुः ॥१०॥
वहाँ वर्षा के निमित्त प्रहर से पक्ष और प्रहरांश से दिन की कल्पना करनी चाहिये।
जैसे रोहिणीगत चन्द्र के दिन सूर्योदय से लेकर अग्रिम सूर्योदय तक आठ प्रहरों में से
प्रथम प्रहर से लेकर स्थापित पताका द्वारा वायु की परीक्षा करे। यदि दिन के प्रथम प्रहर
में सुन्दर वायु चले तो श्रावण कृष्ण में, द्वितीय प्रहर में चले तो श्रावण शुक्ल में, तृतीय