बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 389, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंश्रवणे, मघा, अनुराधा, भरणी, मूलम्—एतेषु दश चतुर्युक्ताश्चतुर्दश द्रोणाः। फल्गुन्यां
पूर्वफल्गुन्यां पञ्चकृतिः पञ्चविंशतिर्द्रोणाः। पुनर्वसौ विंशतिर्द्रोणाः। ऐन्द्राग्न्याख्ये विशाखा-
याम्, वैश्वे उत्तराषाढायाम् विंशतिर्द्रोणाः। सार्पभे आश्लेषायां दश त्र्यधिकास्त्रयोदश द्रोणाः।
आहिर्बुध्न्ये उत्तरभद्रपदायाम्, अर्यम्णे उत्तरफल्गुन्याम्, प्राजापत्ये रोहिण्याम्—एतेषु पञ्च-
कृतिः पञ्चविंशतिर्द्रोणाः। अजे पूर्वभद्रपदायाम्, पुष्ये च पञ्चदश द्रोणाः कीर्तिता उक्ताः।
वाजिभे अश्विन्याम्, दश द्वौ च द्वादश द्रोणाः। रौद्रे आर्द्रायाम्, अष्टादश द्रोणाः कथिता
उक्ताः। एते प्रवर्षणकाले द्रोणा नक्षत्रेषूक्तास्ते निरुपद्रवेषूपद्रवरहितेषु वाच्या इति। तथा
च समाससंहितायाम्—
दश युक्ता द्विकृतखतिथिरसाष्टदिग्विषयरामजलतिथिभिः।
तिथिरसरसैश्च विरसाः सदशकृताः षड्विहीनाश्च॥
जलषट्कदशकसहिता जलरसयुक्ताः षडूनाश्च।
विषयतिथिष्टक्सहिताश्चाश्विन्यादिषु जलद्रोणाः।। इति।।६-९।।
अत्रैव विशेषमाह—
रविरविसुतकेतुपीडिते भे
क्षितितनयत्रिविधाद्भुताहते च।
भवति च न शिवं न चापि वृष्टिः
शुभसहिते निरुपद्रवे शिवं च ॥१०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां प्रवर्षणाध्यायस्त्रयोविंशः ॥२३॥
सूर्य, शनैश्चर, केतु, मङ्गल या त्रिविध उत्पातों (दिव्य, आन्तरिक्ष और भौम) से
यदि नक्षत्र पीडित हों तो अमङ्गल और वृष्टि का अभाव होता है। यदि उपद्रवरहित होकर
बुध, बृहस्पति या शुक्र से युत नक्षत्र हो तो मङ्गल कृति और वृष्टि होती है।।१०।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां प्रवर्षणाध्यायस्त्रयोविंशः ॥२३॥
रविरादित्यः। रविसुतः सौरः। केतुः शिखी। एतेषामन्यतमे भे नक्षत्रे उपहते तत्र
स्थित इत्यर्थः। तथा क्षितितनयेनाङ्गारकेणाहतेऽभिघातिते। वक्रातिवक्रमध्यगमनयोग-
तारकभेदानामन्यतमेन। तथा त्रिविधेनाद्भुतेनोत्पातेन दिव्यातंरिक्षभौमेन चाहते न शिवं
श्रेयो न चापि वृष्टिर्भवति। शुभसहिते बुधजीवशुक्राणामन्यतमेन संयुक्ते। निरुपद्रवे
अन्योत्पातरहिते प्रवर्षणं शिवं श्रेयश्च भवति। तथा च गर्गः—
सूर्यसौरारहते वाच्यं नक्षत्रे भौमघातिते। उत्पातैस्त्रिविधैर्वापि राहुणा केतुनापि वा।।
अवृष्टिमशुभं विन्द्याद्विपरीते शुभं वदेत्।। इति।।१०।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ प्रवर्षणांनाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥