बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 382, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें३४० बृहत्संहिता
इति। आदिग्रहणाद्दिव्यान्तरिक्षभौमैरुत्पातैर्यदि न वृष्टः स चात्मीयगर्भसमये पुनः पुरस्ताद्
द्वितीयगर्भग्रहणकाले। अम्भः पानीयं करकामिश्रमुपलसंयुक्तं ददाति।।३५।।
अत्रैव दृष्टान्तरमाह—
काठिन्यं याति यथा चिरकालधृतं पयः पयस्विन्याः ।
कालातीतं तद्वत् सलिलं काठिन्यमुपयाति ॥३६॥
जिस तरह बहुत समय तक रखा हुआ गौओं का दूध कठिन हो जाता है, उसी तरह
बहुत समय बीतने पर जल भी कठिन होकर उपल के रूप में हो जाता है।।३६।।
यथा पयस्विन्याः सक्षीराया धेनोः पयः क्षीरं चिरकालधृतं प्रभूतकालमुषितं काठिन्यं
कठिनतां याति गच्छति। तद्वत्तथा कालातीतं सलिलं जलं काठिन्यमुपयाति प्राप्नोति।
सलिलं तूपलतां प्रतिपद्यत इति।।३६।।
अथ गर्भस्य पुष्टिलक्षणमाह—
पवनसलिलविद्युद्गर्जिताऽ भ्रान्वितो यः
स भवति बहुतोयः पञ्चरूपाभ्युपेतः ।
विसृजति यदि तोयं गर्भकालेऽतिभूरि
प्रसवसमयमित्वा शीकराम्भः करोति ॥३७॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
गर्भलक्षणाध्याय एकविंशः ॥२१॥
यदि वायु, जल, विद्युत, मेघ का शब्द और मेघों से युत गर्भ हो तो प्रसवकाल में
बहुत वृष्टिप्रद होता है। इस तरह के गर्भसमय में यदि बहुत वृष्टि हो तो प्रसवकाल में
अधिक वृष्टि नहीं होती।।३७।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां गर्भलक्षणाध्याय एकविंशः ॥२१॥
पवनो वायुः। सलिलं जलम्। विद्युत् तडित्। गर्जितं मेघशब्दः। अभ्राणि मेघाः। एतैः
पञ्चभिर्यो गर्भोऽन्वितो युक्तः स बहुतोयो बहुजलप्रदः, यतः स गर्भः पञ्चरूपाभ्युपेतः।
पञ्चभी रूपैः संयुक्तोऽतो बहुतोयदो भवति। एवंविधो गर्भो गर्भकाले यद्यतिभूरि तोयं
प्रभूतपानीयं विसृजत्युत्सृजति, तदा प्रसवसमयं मेघवर्षकालमित्वा प्राप्य पञ्चनवते दिन-
शतेऽतीते शीकराम्भः करोति जलबिन्दून् ददाति। न प्रभूतं वर्षतीत्यर्थः।।३७।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
गर्भलक्षणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥२१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA