सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 267, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 267

केतुचाराध्यायः २२७
श्वेत वर्ण, विस्तृत और एक तारा वाले, विदिशा के पुत्र नव प्रकार के केतु हैं। ये
विदिशा में उत्पन्न होते हैं तथा इनका दर्शन होने से अशुभ फल होता है। इस तरह कुल
एक सहस्र केतु हैं। अब आगे इनकी विशेषता कहते हैं॥२८॥
विदिशां दिगन्तरालानां नव समुत्पन्ना विदिक्पुत्रा इत्यर्थः। किम्भूताः शुक्ल-
विपुलैकताराः। शुक्लः श्वेतवर्णो विपुलो विस्तीर्ण एकस्तारको येषाम्। ते च विदिक्ष्वेव
दृश्यन्ते। दृष्टाश्च पापफलाः। तथा च गर्गः—
शुक्लैकतारा विपुला विदिक्पुत्रा नव ग्रहाः।
विदिक्षु संस्थितास्ते च दृश्यन्ते भयदायकाः॥
एवं केतुसहस्रमिति। एवं केतूनां सहस्रं कथितमुक्तम्। अतोऽनन्तरमेतेषामेव
केतूनां विशेषं विशेषलक्षणं वक्ष्ये कथयिष्ये॥२८॥
एषां मध्यात् केचिद् दृश्यन्ते न सर्व एव। तत्र ये दृश्यन्ते तेषां लक्षणं वक्तुकाम-
स्तत्रादावेव वसाकेतुलक्षणमाह—
उद्गायतो महान् स्निग्धमूर्तिरपरोदयी वसाकेतुः।
सद्यः करोति मरकं सुभिक्षमप्युत्तमं कुरुते ॥२९॥
उत्तर तरफ विस्तृत, स्थूल, निर्मल और पश्चिम दिशा में उदित होने वाला वसा नामक
केतु है। इसके उदयकाल से ही पृथिवी पर मरी पड़ती है तथा उत्तम सुभिक्ष होता है॥२९॥
उद्गायत उत्तरस्यां दिशि आयतो दीर्घः। महानतिस्थूलः। स्निग्धमूर्तिर्निर्मलतनुः।
अपरोदयी पश्चिमायां दिशि उदयं याति। स च नाम्ना वसाकेतुर्दृष्टः सद्य एव तस्मिन्नेवाहनि
मरकं करोति। उत्तममपि प्रधानं सुभिक्षं च कुरुते॥२९॥
अथास्थिकेतोः शस्त्राख्यस्य च लक्षणमाह—
तल्लक्षणोऽस्थिकेतुः स तु रूक्षः क्षुद्भयावहः प्रोक्तः।
स्निग्धस्तादृक् प्राच्यां शस्त्राख्यो डमरमरकाय ॥३०॥
पूर्वकथित वसा केतु की तरह उद्गायतादि लक्षणों से युत और रूक्ष अस्थि-केतु है।
यह दुर्भिक्ष करने वाला होता है तथा वसा केतु के लक्षणों से युत, निर्मल और पूर्व दिशा
में उदित होने वाला शस्त्र-केतु है। यह शस्त्रयुद्ध कराने वाला और मनुष्यों को मारने वाला
होता है॥३०॥
तदित्यनेन वसाकेतोः परामर्शः। अस्थिकेतुर्नाम केतुः स तल्लक्षणः। तल्लक्षणै-
र्वसाकेतोः सदृशैर्युक्तः—‘उद्गायतो महान् स्निग्धमूर्तिरपरोदयी’ इति। किन्त्वयं विशेषः—
स तु रूक्षो भवति स्नेहरहितः। दृष्टश्च क्षुद्भयावहो दुर्भिक्षभयप्रदः प्रोक्तः कथितः। स्निग्ध-
स्तादृगिति। तादृग् वसाकेतुसदृशः स्निग्धो निर्मलदेहः प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि दृश्यते।
स तु शस्त्राख्यः शस्त्रकेतुसंज्ञो दृष्टो डमरमरकाय भवति। डमरं शस्त्रकलहं मरकं च करोति।
तथा च पराशरः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA