बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 178, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें१३८ बृहत्संहिता
यदि मोक्षकाल में नैर्ऋत्य और वायव्य कोण में राहु दृष्टिगोचर हो तो क्रम से दक्षिण
पायु-भेद और उत्तर पायु-भेद नामक मोक्ष होता है। जैसे—नैर्ऋत्य कोण में मोक्ष हो तो
दक्षिण पायु-भेद और वायव्य कोण में मोक्ष हो तो वाम पायु-भेद नामक मोक्ष होता है।
दक्षिण पायु-भेद में गुदा और लिङ्ग में रोग एवं थोड़ी वृष्टि तथा उत्तर पायु-भेद में
राजपत्नी का नाश होता है॥८६॥
नैर्ऋत्यां दक्षिणपश्चिमायां दिशि व्यवस्थिते तमसि दक्षिणपायुभेदः। वायव्यस्थे
पश्चिमोत्तरस्यामवस्थिते वामपायुभेदः। पायुशब्देनापानस्थानमुच्यते। अनयोर्द्वयोरपि गुह्यरुग्
गुदरोगो भवति। गुह्यं लिङ्गं वा तत्र रोगो भवति। अल्पा स्वल्पा वृष्टिर्वर्षणं भवति।
वामस्य विशेषमाह—राज्ञीक्षयो वाम इति। वामकुक्षिभेदे राज्ञ्या राजपत्न्याः क्षयो मरणं
भवति। तथा च कश्यपः—
पायुभेदगते राहौ वायवीनैर्ऋताशयोः।
गुह्यरोगभयं विन्द्याद्वामे राज्ञीभयं तथा।। इति।।८६।।
अथ सञ्छर्दनलक्षणमाह—
पूर्वेण प्रग्रहणं कृत्वा प्रागेव चापसर्पेत।
सञ्छर्दनमिति तत्क्षेमसस्यहार्दिप्रदं जगतः ॥८७॥
यदि चन्द्रविम्ब के पूर्व भाग से स्पर्श करके राहु उसी तरफ से निकलता ( बिम्ब के
पूर्व भाग में ही स्पर्श और मोक्ष ) हो तो सञ्छर्दन नामक मोक्ष होता है। यह मोक्ष संसार
में क्षेम, धान्य और सन्तोष देने वाला होता है॥८७॥
पूर्वेण पूर्वस्यां दिशि प्रग्रहणं कृत्वा प्रागेव पूर्वस्यामेव यद्यपसर्पेत गमनं करोति स
मोक्षः सञ्छर्दनमिति। तच्च जगतो लोकस्य क्षेमप्रदं सस्यप्रदं हार्दिप्रदं तुष्टिप्रदं च
भवति। तथा च कश्यपः—
ग्रासमोक्षौ यदा पूर्वे छर्दनं तु तदा भवेत्।
क्षेमहार्दिप्रदं ज्ञेयं सस्यनिष्पत्तिकारकम्।। इति।।८७।।
अथ जरणं सफलमाह—
प्राक्प्रग्रहणं यस्मिन् पश्चादपसर्पणं तु तज्जरणम्।
क्षुच्छस्त्रभयोद्विग्ना न शरणमुपयान्ति तत्र जनाः ॥८८॥
यदि चन्द्र-विम्ब के पूर्व भाग में स्पर्श और पश्चिम भाग में मोक्ष हो तो जरण नाम
मोक्ष होता है। इसमें क्षुधा और युद्ध के भय से उद्विग्न होकर मनुष्य निःशरण होते हैं
अर्थात् उनकी रक्षा करने वाला कोई नहीं होता है॥८८॥
यस्मिन् प्रग्रहणे प्राक् पूर्वस्यां दिशि प्रग्रहणं कृत्वा पश्चात् पश्चिमायां दिशि अप-
सर्पणं गमनं यदि करोति तदा तज्जरणं नाम मोक्षः। तत्र तस्मिन् मोक्षे जना मर्त्याः क्षुच्छ-
स्त्रभयोद्विग्नाः। क्षुद्भयं दुर्भिक्षभयम्। शस्त्रभयं संग्रामभीतिः। तेनोद्विग्ना दुःखिता न शरण-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA