बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

राहुचाराध्यायः ११३
अधुनैकमासे चन्द्रसूर्यग्रहणयोः फलमाह—
यद्येकस्मिन् मासे ग्रहणं रविसोमयोस्तदा क्षितिपाः ।
स्वबलक्षोभैः संक्षयमायान्त्यतिशस्त्रकोपश्च ॥२६॥
यदि एक ही मास में सूर्य-चन्द्र दोनों का ग्रहण हो तो अपनी-अपनी सेनाओं में
हलचली मच जाने से या शस्त्रप्रहार से राजाओं का नाश होता है।।२६।।
एकस्मिन् मासे रविसोमयोः सूर्याचन्द्रमसोर्यदि ग्रहणमुपरागो भवति, तदा क्षितिपा
राजानः स्वबलक्षोभैरात्मीयसैन्यानां क्षोभणैः संक्षयं विनाशामायान्ति प्राप्नुवन्ति। अति-
शस्त्रकोपोद्योगः संग्रामाश्च भवन्ति। तथा च काश्यपः—
चन्द्रार्कयोरेकमासे ग्रहणं न प्रशस्यते।
परस्परं वधं कुर्युः स्वबलक्षुभिता नृपाः।। इति।
नन्वत्रोक्तं यद्येकस्मिन् मासे ग्रहणं रविसोमयोरिति। तदत्र वक्ष्यमाणेन—
सोमग्रहे निवृत्ते पक्षान्ते यदि भवेद् ग्रहोऽर्कस्य।
तत्रामयः प्रजानां दम्पत्योर्वैरमन्योन्यम्।।
इत्यनेनैव सह पुनरुक्ततादोषः स्यात्। यस्माज्ज्योतिःशास्त्रे मासः शुक्लादिरुक्तः।
प्रथमपक्षान्ते सोमग्रहो द्वितीयपक्षान्तेऽमावास्यायामर्कग्रहात् तथैकमासः सञ्जायते तस्मादयं
महान् दोषः।
अन्य एवं व्याचक्षते—यथाधिकमास एवैतत्सम्भवति। यदि समाने मासाह्वये सूर्येन्द्वो-
र्ग्रहणं भवति तदैकमासोक्तफलमन्यत्र पक्षान्तरितग्रहणफलमर्केन्द्वोर्वक्तव्यम्। एतत् सत्य-
मौत्पातिकं भवति। यस्मादाचार्येणाऽऽदित्यचारे सूर्यस्योपरक्तस्यापर्वणि फलमुक्तम्—
सतमस्कं पर्व विना त्वष्टा नामार्कमण्डलं कुरुते।
स निहन्ति सप्त भूपान् जनांश्च शस्त्राग्निदुर्भिक्षैः।। इति।
तथा च व्यास आह—
ततो ववौ महाराज मारुतो लोमहर्षणः।
राहुरग्रसताऽऽदित्यं युगपत् सोममेव च।।
यद्येकस्मिन् मासे ग्रहणं रविसोमयोरित्यस्यामायामौत्पातिकं पर्व विना रविसोमयो-
रप्येकस्मिन्नेव मासे ग्रहणफलमुक्तम्। कुत एतल्लभ्यते। तथा च भगवान् व्यासः—
चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकमासे त्रयोदशे।
अपर्वणि ग्रहावेतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः।। इति।
तथा च पराशरः—
अपर्वणि शशाङ्कार्कौ त्वष्टा नाम महाग्रहः।
आवृणोति तमःश्यामः सर्वलोकविपत्तये।।
बृ० सं० १५-A CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA