सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

Brihan Naradiya Purana with Sanskrit & Hindi Commentary

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariSanskritpublished1,008 पृष्ठ

पृष्ठ 387, कुल 1008 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 387

३६८ नारदोयपुराणम्
लिङतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुट् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृट् च भविष्यति तु धातुतः ॥२३॥
भूते लुङ् तिप्स्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहिताविपुरःसरम् ॥२४॥
दण्डाग्रं च दधोदं च मधूदकं पित्रर्थमः । होतृकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥२५॥
गंगोदकं तवल्कार ऋणार्ण च मुनीश्वर । शीतातंश्च मुनिश्रेष्ठ सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥२६॥
वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा वधः ॥२७॥
हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अघाः । गौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥२८॥
आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्ठंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्घस्तिथा ॥२९॥
हरिशेते विभश्चित्यस्तच्छेषो यच्चरस्तथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥३०॥
भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्टे तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिन्धि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥३१॥
सम्यङ्‌डनंतोगंच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्चेत्ता मरशिशवः ॥३२॥
राम काम्यः कृप पूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रामो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥३३॥
विष्णुर्नम्योरविर्यं गी )( फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वन्द्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा ।
एष शार्ङ्ग सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥३४॥
रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः ॥३५॥

आशीर्वाद में लिङ् लकार होता है । इस प्रकार लिङ् लकार के विधि लिङ् और आशीर्लिङ् दो भेद होते हैं। परोक्ष
भूत में लिट् लकार होता है। कल होने वाले अर्थात् अनद्यतन भविष्यत् में लुट् लकार होता है । धातु से भविष्यत्
काल में लृट लकार का प्रयोग होता है। भूतार्थ में लुङ् और क्रिया की अनिष्पत्ति में लृङ् लकार होता है ।
२१-२३॥
अब संहिताओं (सन्धियों) को सिद्ध शब्दों के उदाहरण द्वारा समझा रहा हूँ, सुनो। मुनिश्रेष्ठ ! दण्डाग्रम्,
दधोदम्, मधूदकम्, पित्रर्थमः, वध्वासनम्, पित्रर्थः, होतृकार और लांगलीषा, मनीषा, गंगोदकम्, तवल्कारः,
ऋणार्णम् । शीतार्तः सेंद्रः, सोकारः ये सन्धियों के उदाहरण हैं । वध्वासनम्, पित्रर्थः, नायकः, लवणः,
ते आद्या, विष्णवे, ह्यत्र, तस्मा अर्धः, गुरावध, हरेऽव, विष्णोऽव, इत्येव ये भी सन्धि के उदाहरण हैं। अदसो
मात् इस सूत्र से अमी अघाः, गौरी एतौ, विष्णूइमौ, दुर्गे अमू, नो अर्जुनः, आ एवम् यहाँ पर प्रकृति भाव ही
होता है, कोई सन्धि नहीं होती । षडत्र, षण्मातरः, वाक्छुरः, वाग्घरिः, हरिशेते विभुश्चिन्त्यः
तन्छेषः, यच्चरः, प्रश्नः, हरिष्षष्ठः, कृष्णष्टीकते ये भी उदाहरण हैं। भवान्षष्ठश्च, षट्सन्तः, षट्टे, तल्लेपः,
चक्रिंश्छिन्धि, भवाञ्छौरिः, भवाञ्छौरिः ये भी सन्धियों के उदाहरण हैं । मुनीश्वर ! सम्यङ्‌डनन्तः,
गञ्च्छाया, कृष्णं वन्दे, तेजांसि, मंस्यते, गङ्गा, हरिश्चेत्ता, अमरशिशवः, रामः काम्यः, कूपः पूज्यः, हरिः पूज्योऽर्च्य
एव, रामो दृष्टः, अबला अत्र सुप्ताः, दृष्टाः, इमाः विष्णुर्नम्यः, रविरयम्, गीः फलम्, प्रातरच्युतः, भक्तैर्वन्द्योऽप्य
अन्तरात्मा और भो भो एष हरिः, एष शार्ङ्ग, सैषरामः इन उदाहरणों से संहिताओं का वर्णन किया गया है ॥२४-
३४॥ "रामो राजमणिः सदा विजयते रामं भजे सादरम्, रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्ति-
मभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम्, रामे रंजतु मे मनः सुविशदं हे राम ! तुभ्यं नमः । इस श्लोक में
प्रथमा से लेकर सप्तमी तक का उदाहरण है ।

१. एष चिन्त्यः पाठः ।
२. यहपाठरामरक्षास्तोत्र में पाया जाता है ।