बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
नरपति नाल्ह द्वारा
- १२१ -
म्हा¹ गुहेह² सप्पउ ³ राउ जी ।
हियद घापा⁴ उगाहौँ⁵ हो धरह नेस ॥१६१॥
तब इसि बोलउ राउ⁶ बहुभाय ।
तुम्हारउ⁷ बचन सामी⁸ परभाण ॥
बीनती एक⁹ म्हाकी सुणउ ।
म्हे सउ साझता गोरौय¹⁰दीन्ही धी¹¹माँह ॥
वरस बारह पछइ आविहौँ ।
दिय तुम्हि¹² कहउ¹³ जिम घरि¹⁴ जोह ॥१६२॥
तब¹⁵ पडउ थरु कोरपा परधान ।
पूरखउत राउ दीय¹⁶ बहु मान ॥
१+२+३ आ० ६ म्हे तुम्हा सप्यो ।
४+५ आ० ६ आप उम्हाहउ ।
यह छंद आ० ६ में १६३ तथा आ० १२ में १७६ है । लेकिन
१२ में ५वीं पंक्ति है - "म्हे थाने राज सुपीयौ ।"
तथा ६ठी पंक्ति है - "आप उगाढो धण नरेस ।"
६. आ० १२ राय ।
७. आ० १२ थारौ ।
८. आ० १२ स्वामी ।
९. आ० १२ एक ।
१०. आ० १२ गोरी ने ।
११ आ० १२ छै ।
१२ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१३ आ० ६ दिये तुम्हे कहौ ।
१४. आ० १२ में 'जिम' और 'घरि' के बीच में "हमि" है ।
यह छंद आ० ६ में १६४ तथा आ० १२ में १७७ है ।
१५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१६ आ० १२ पुरखौ राइ दीयौ ।
- १६२ -
साचा पधारट देव जी¹ ।
स्वामी गुरिह जायठ सुधि दहियण² ॥
बड्डा पहट्टा ही संझिहट³ ।
दद्या राइ⁴ धीरज पडुसाय ॥१६३॥
पट्टिय५ फिर का६ संभाढि ।
फिरि रुद७ दीठठ८ हो मंभरि बालू ॥
राइ बहुत्याम रिवाणिया ।
ढवइ तड कुंवर दीठाहुदु बालह बेसि१० ॥
उच्चोठ११ गोरी पावलउ ।
तठइ पहट्टा१२ राना नइ सामति१३ ॥
पडिया कागद करि धरइ ।
ठतउ चोरी देविया झांपीयठ१३ सानि१४ ॥१६४॥
१ आ० ६ देवसो ।
२ आ० १२ सहिण ।
३ आ० १० साझिक्यो ।
४. आ० १२ राव ।
यह छंद आ० ६ में १६५ तथा आ १२ में १७८ है ।
५. आ० १२ पटियै ।
७. आ० १२ फीभी विरि ।
८ आ० १२ अद ।
६. आ० १२ टीठो ।
१०. आ० १० उवै तो कुमर दीठो वाले बेस ।
११. आ० ६ ऊचा, आ० १२ ऊचौ ।
१२. आ० ६ बाइठा ।
१३ आ० ६ समभाति, आ० १२ सनमान ।
१४+१४. आ० ६ झापियो सान, आ० १२ झापीया सान ।
यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १७९ है ।
- १२३ -
दियइ चोरी दीन्ही¹ पंडह राउ कइ हाथि² ।
पंडिया आउराउ³ कंण रं⁴ साथि ॥
वियइ⁵ राणौ तुम्हे गोमयरा ।
राणौ राजमक्षी तुम दोयरि⁶ संदेसि ॥
जइ तुम्हे रायणि नारीया⁷ ।
तउ धण होय⁸ फाटि मोरसि ॥१४३॥
पाठ्या वह गोरी⁹ द्विष योध¹⁰ दीठ ।
मोतो¹¹ पोस्वी¹² गडपि¹³ मईठि ॥
१. आ० १२ दीधी चोरी ।
२ आ० १२ हाथ ।
३. आ० १२ आयो ।
४. आ० १२ कणण कै ।
५. आ० १२ काए ।
६ आ० ६ पाठय्याँ, आ० १२ दोपारे ।
७. आ० १२ नाइया ।
८. आ० १२ होयडै ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ४४, आ० ६ खड ३ मे ४१,
आ० ६ में ६७, आ० १० में १८० है। लेकिन अ० २ आर आ०
६ मे १ ली पंक्ति के अतिरिक्त अन्य पंक्तियाँ इस प्रकार हैं -
२. लाख्या क परखत दुरघट घाट ।
३ तुम कारण दूत रमिरा (दूत रातरा या० ६) ।
४. सूना साभर का रियावास ।
५. सूना चउग (चउरा आ० ६) चउपश।
६. सूना मदिर मद (गद या० ६) कविलास ।
६ आ० ६ गोरडा ।
१०. अ० २ किएइ धुप, आ० १२ ग्रिषि । आ ६ का धुप ।
११. अ० २, आ० ६ चावल, आ० १२ मोताग ।
१२. अ० २, आ० ६ पोष्यतो ।
१३. आ० ६ गोपे, आ १२ गाँप ।
- १२४ -
चित चोपड१ मा ऊभसयठ२।
उतितउ भुद्द पग देइ३ कहउ४ सदेम ॥
जट मुग्हे रावणे नापीया५।
तउ धण हिंयडड७ फाटि मरेसि ॥१६६॥
तप चमकिउ८ परि उठियउ९ समरि बात।
आपा आटा१० फिरि गया जात ॥
इहुरि जनम अढिघउ गयउ११।
तब राजा हो चीसस बीनम्यउ राह ॥
विदा करउ म्हानइ राइ जोर१२।
पाइह विणयह म्हानइ१३ मोटा काज ॥१६७॥
१. आ० २, आ० ६ मुणि महराइ, प्रा० ६ चित टोपौ, आ० १२
चित चोपे।
२. आ० २ चित ऊजमट, आ० ६ चित निरभन्न, आ० ६ मन ऊपनों,
आ० १२ मन आँरसे ।
३. आ० २, आ० ५ उतरी ।
४ आ २, आ० ६ कह्योहो, प्रा० ६ ने कह्यो ।
५. आ० १२ नाईया ।
६. आ० १२ साध्य।
७. आ० १२ हियडइ ।
यह छंद आ० २ ग्रंट ३ में ५५, आ० ६ खट ३ में ५२,
आ० ९ म १६८ तथा प्रा १२ म ५८१ है।
"लेकिन आ० १२ में ४थी पक्ति है-"मुहपग देह ने कह्यो सदेस,"
८. आ० १२ चमकि ।
९. आ० १२ ऊठीया ।
१०. आ० ६ आख्या आटा, आ० १२ आपीया ।
११. आ० ६ इरे जनम अटेलो गयो, आ० १२ गहरे जनम आदिलिगयो।
१२- आ० १२ देहजी ।
१३. आ० ६ म्हारै, आ० १२ म्हाहथ ।
यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १८२ है।
- १३५ -
साठि भरड सुग्दे सठ प्यारि ।
भरिज्यो¹ अरथ दरब² भंडार ॥
भिजियो हीरा पाथरी ।
पुरिव्वियड वोल्लड बोलि बिचारि³ ॥
यहउ हमरठ जे सुणउ ।
खड सुग्दे पालिग्यो पुतिवारि⁴ ॥१४८॥
तब भीतरि संचरिया ढूढंमंउ⁵ राउ ।
भानमती गण्णे लीयउ⁶ बोलाइ⁷ ॥
१. आ० ६ भरो थे ।
२. आ० १२ गरब ।
३. आ० १२ पूरण्यो, बोलविचार ।
४. आ० १२ एतीयथार ।
यह छन्द अ० २ खड ३ में ६१, आ० ६ खंड ३ में ५८,
५६, आ० ६ में ०० तथा आ० १२ में १८३ है ।
किन्तु अ० २ और आ० ६ मे इसका पाठ इस प्रकार है—
"कोक पाल्थी अरी परधान ।
दीधा छे जन बिह्य चउगुणउ मान ॥
चौको चामर धसतगद ।
नव गज ऊँचा हाथी च्यार ॥
आग्या ले अरथ के दरब भंडार ।
आग्या हीरा पाथरी ।
दधा ताजी मात गयंद ॥
कधाइ पहराइ नव-रा १ ।
चाल्यो राजा मास बसन्त ॥"
आ० १२ में १ली पंक्ति है :—
"साठढी रिज्यो सह सविचार ।"
५. अ० २ दोई, आ० ६ दुहै, आ० ६ दोनू, आ० १२ दोनूं ।
६. अ० २ लीय, आ० ६ लीया, आ० १२ लीयो ।
७. अ० २ बोलाई, आ० ६ बोलाय ।
– १५३ –
ढलमलंत घरि चलियह।
नयण¹ भरहं² चह करइ जुहार॥
फिरिजोये म्हारी वीर यू³।
राणी कोटि टका कड दीन्हउ आपैसार⁴॥
म्हारी आवत मह रूपिया⁵।
दिढ कड पीदर छह भोज की धारि⁶॥१६६॥
तू रह वीसतू⁷ घरि⁸ न जाइ⁹।
धारा¹⁰ करिस्था¹¹ प्यारि वीवाह¹²॥
१ + २ आ० ६ नारणभरथ, आ० १२ नयण भर्या।
३ आ० ६ म्हा का वार सूँ।
४ आ० २ आपीयो।
५ आ० ६ थ साँपिऱ्या।
६ आ० १० राजा भाज की पारि।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६२, आ० ६ खड ३ म ६०,
आ० ६ म २ १ तथा आ० १२ में १८४ है।
लेकिन अ० २ और आ० ६ म इसकी ४, ५, ६ टी पक्तियाँ हैं —
४ सह सदेसी नया (सानइया आ० ६) उपरिपान।
५ म्हा वहढा म बावरो।
६ रहो तो उडीसा परधान।
७ अ० २, आ० ६ प्रधान तु, आ० १२ मीसल बोर।
८ अ० २ जी, आ० ६ परहा, आ० १२ (में नहीं है)।
९ अ० २ मतो जाइ, आ० ६ न जाय, आ० ६ म जाइ, आ०
१२ जाहि।
१० अ० २ थारो।
११ अ० २ कराऊ हू, आ० ६ करु हूं, आ० ६ करेस्या, आ० १२
करिस्थी।
१२ अ० २ दोती व्याह, आ० ६ थारो व्याह, आ० ६ च्यारे वीवाह।
- १३७ -
तुह १ गोरी दुइ सावली २ ।
राइ भतीजो ३ राज कुमारी ४ ॥
बहिन दियाई ५ सोनह रावळी ६ ।
थारा व्याह करावड गग नह ७ पारि ८ ॥२००॥
रहि ९ बहिनडी १० माम हारि ११ ।
म्हारइ १२ सहस प्रीया १३ छह घरि की नारि १४ ॥
एक एका थी भागती १५ ।
म्हारइ १६ त्रिण अइ रतन संसारि ॥
१ ग्र० २, आ० ६ एक गोरी ।
२ थ० २ आ० ६ दूजी सावळी ।
३ आ० ६ राज भतीने ।
४ ग्र० , आ० ६ नपण सुतार ।
५ आ० ६ दिआइ, ग्र , आ ६ दे याइ ।
६ ग्र० २ देवळी, आ० ६ राउकी ।
७ ग्र० २ गगाकर, आ० १२ गग कं ।
८ आ० ६ दूवारि ।
यह छंद आ० १२ म ६८५ है । लेकिन आ० १२ में इस
छन्द की ३, ४, ५, पंक्तियाँ नहीं हैं । और तीसरी पंक्ति है —
“दुगरली थारा व्याह म ।”
९ आ० ६ रहु रहु, आ० १२ हरिय ।
१० ग्र० २ नइहन आ० ६ नेहनडी ।
११ ग्र० २ वचन हू हारि, आ० ६ वच । म हारि, आ० महारि ।
१२ आ० ६ अम, आ० १२ ( म नहीं है ) ।
१३ ग्र० २ घर साटि, आ० ६ घरि साठि ।
१४ ग्र० २, आ० ६ अतेररि, आ० म्हारे छै घर माहि ।
१५. आ० ६ चद्राय थी ।
१६ ग्र० २, आ ६ ( में नहीं है ), आ० १० म्हारे एक ।
यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति (line-by-line) लिप्यंतरण प्रस्तुत है:
- १३८ -
छेम पीयारी पाछड़ी ।
उप्पारठ¹ पीदर² छुट्³ गढ मांडवधार ॥२०१॥
पंड भरे⁴ भरे⁵ दीन्ही⁶ पान ।
राउत⁷ छेम उडीसा⁸ परधान ॥
थापी चादरि⁹ पइसतह¹⁰ ।
म्हाका सगा¹¹ सुणोजा¹² सबदा घात¹³ ॥
पूठि उपाडा¹⁴ बहु पहसतह¹५ ।
तउ¹६ त्रिया कारण फेरियउ¹⁷ राज ॥२०२॥
१+२. आ० २ जाफर पीहर छुट, आ० ६ जेके पीदर, आ० १२
जियरौ पीहर ।
३. आ० १२ (में नहीं है)
यह छंद आ० २ खंड ३ में ६५, आ० ६ खंड ३ में ६३,
आ० ६ में २०३ तथा आ० १२ में १८६ है ।
४+५ आ० १२ भरो भरी । ६. आ० ६ दीना, आ० १२ दीन्हा छै ।
७. आ १२ (में नहीं है) ।
८ आ० ६ उडोगा की, आ० १२ उड्ढीसा पा ।
९. आ० ६ चादर, आ० १२ चादरि ।
१०. आ० ६ बैसतो, आ० १२ बैसरुँ ।
११. आ० ६ सग, आ० १२ (में नहीं है) ।
१२. आ० ६ सणेजा ।
१३. आ० २, आ० ६ ताकण पूठि, आ० १२ साक्शा आज ।
१४. आ० १२ उपार्टी । १५. आ० १२ म्हारी दिन हुई ।
१६. आ० १२ त ता । १७. आ० १२ फेर्यो ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६६, आ० ६ खंड ३ में ६४,
आ० ६ में २०४, आ० १२ में १८७ है । लेकिन आ० २ और आ० ६
में १, २, ५ और ६ पंक्तियां इस प्रकार हैं :-
१ सेवा पूरी चाल्या धरि राय ।
२. ढाली लागे मिलैछइ राइ ॥
३. जुग (कलि माहे-आ० ६) पापने न अवरतयो (पावरयो आ० ६) ।
६. राजा के कारण विणसस लक ।
- १३६ -
राव रं¹ मिलिग्यउ² परिच्छउ राड ।
कृप्या³ धंभण रुटइ छीपोउ बोत्ताइ ॥
समझाइ जै प्रोहित राउ काँ⁴ ।
तठै सांच्छ बांसु लूहइ⁵ राड⁶ ॥
मुप थी बोल न नीसरद्⁷ ।
सिधि करउ सुम्हे बीसलराउ ॥२०३॥
राजा सउ⁸ मिल्यउ⁹ बीसल राउ¹⁰ ।
आप दीन्हा सिहा उलह क्याइ ॥
दीन्हा हीरा पातरी ।
दीन्हा ढोलनइ¹¹ नौसाथि ॥
रावह नइ¹² पूरिछउ बोमवइ¹³ ।
दैय रउ¹⁴ सिद करउ बीसल चहु आंण ॥२०४॥
१. आ० १२ राउमु ।
२. आ० १२ मिलीयोछि ।
३. आ० १२ किमन ।
४. आ० १२ राबला ।
५. आ० १२ लूहू ।
६. आ० १२ राइ ।
७ आ० १२ नीसरै ।
यह छंद आ० ६ म २०५ तथा आ० १२ में १८८ है ।
८. आ० १२ मुखि ।
६ आ० १२ मिलीयो छै ।
१०. आ० ६ बीसला राड, आ० १२ बीसल राइ ।
११. आ० ६ ढोल अनइ, आ० १२ ढोल अनै ।
१२. आ० १२ रीअनइ ।
१३. आ० १२ बीनयी ।
१४. आ० १२ तो ।
यह छंद आ ६ मे २०६ तथा आ० १२ म १८६ है ।
४. चतुर्थ खण्ड: चौहान साम्राज्य वैभव, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य व उपसंहार
Here is the line-by-line transcription of the page:
- १४० -
राजा रौ¹ बोलियउ² पारस राय ।
पथि उपि माणकउ किउ³ गुणाउ ॥
रतन पदारथ रूपीया +
म्हा का लगा सुणीजा थाका⁴ पूति⁵ ॥
पूरियो राठ अस बोलियउ⁶ ।
तथ वीसलराउ अणठ घरि टठि ॥२०५॥
उटीमा थी तळट्टी उतरइ राइ⁷ ।
नगर पवावइ दिवस⁸ गियाइ⁹ ॥
धीरय¹⁰ देय्यो रखीया ।
दिवस चिहुँ मादि पहुचियो जाइ ॥
राजमती¹¹ नै इम¹² कहै ।
गोरी घरि नह ठमाइयउ बीसल राउ ॥२ ६॥
१ आ० ६ मु, आ० १२ मु ।
२ आ० १२ नालीयौ ।
३ आ० ६ कियो, आ० १२ किया ।
४ आ० १२ याकिय, आ १२ थाका ।
५ आ० १२ पृठि ।
६ आ० ६ इस बोलिय, आ० १२ इम नोलीयौ
यह छंद आ० ६ म २०७ तथा आ० १२ म २०० है ।
७ आ० १२ राउ ।
८ आ० २ न्यिस ।
९ आ० १२ वियाई
१० आ० १२ धीरप ।
११ आ० १२ राणी राजता ।
१२ आ० ६ इम, आ० १२ इम ।
यह छंद आ० ६ मं २०८ तथा आ० १२ म २०१ है ।
- १४१ -
तठद्द¹ पड़इ दिनावद्द² धीरज राउ।
छह कोइ³ अजमेरह जाइ॥
छाप टका देवै⁴ गाडि का⁵।
हव वउ⁶ धीरी रिपि दिउ⁷ मनह⁸ सुभाइ॥
दिन⁹ बहु¹⁰ नह¹¹ म्है आविस्या।
सत्रवंसी राय नह कहिज्यो जाइ॥१२०७॥
तठद्द¹² जोगिनउ¹³ एक अपूरव राउ।
जदूं¹⁴ मन¹⁵ दरह तो¹⁶ सांभरि जाइ॥
चखत खपल सुचाजण्ड¹⁷।
थे तट पूछउ जोगी नह बोलायद्द राइ॥
१. ग्रा० १२ तठै।
२. ग्रा० १० दिवाईयो।
३. ग्रा० ६ कोइ आन, ग्रा० १२ कोई आन।
४. ग्रा० ६ ढुंगा, ग्रा० १२ यउ।
५. ग्रा० १२ रोकडा।
६. ग्रा० १२ (में नहा है)।
७. ग्रा० १२ दीयउ।
८. ग्रा० १२ (में नहीं है)।
९+१०+११ ग्रा० ६ दिन चिहु मै, ग्रा० १० चिहे दिन नै।
यह छंद ग्रा० ६ में २०६ तथा ग्रा० १० में २०७ है।
१२+१३. ग्रा० ६ अठै जोगनो, ग्रा० ६, अ० २ जोगी एक, ग्रा०
१२ तठैजोगनउ।
१४. अ० २, ग्रा० ६ (में नहा है) ग्रा० १० जउ।
१५. ग्रा० ६ मन रीं,
१६. ग्रा० १२ तउ।
१७. अ० २ अरि चाराण्ड, ग्रा० ६ चालणौ, ग्रा० ६ सुचाचलो,
ग्रा० १० सो चालणौ।
- १४२ -
जो मागह¹ सो आलिओ² ।
उखिगह³ पाटण सरसा धारह गाम ॥२०८॥
धाइउ जोगी रामा पोयड धादेस ।
भगवां कापडा महुला वेनि ॥
कापि अधारीय⁴ सिरि जटा ।
उचितउ सीगा सीगी पूरियउ⁵ नाद ॥
रतन जडिव क⁶ मेघडा ।
उकह⁷ बजर⁸ कगोटीय९ दाउडी१० पाइ११ ॥
गढ अजमेरो गम करउ ।
राठडू करि जोडी नहु पणे पडइ राउ ॥२०६॥
१. अ० २ ज्यो मागौ, आ० १२ जौ मागइ ।
२. अ० २ द्यू आलयौ । ३. आ० १२ (में नहीं है) ।
यह छंद अ० २ खड ३ र्म ६६, आ० ६ खड ३ में ६७,
आ० ६ में २१० तथा आ० १२ में २०३ है। लेकिन अ० २ और आ०
६ में ४ और ६ है—
४. रूप अपूरद ( सुन्दर नै-आ० ६ ) चालिय वेस ।
६. पाटण सरिसा नयर असेक ।
४. आ० १२ आपरी ।
५. आ० १२ पूरीयो ।
६. आ० १२ फडि ।
७. आ० १२ उगरै ।
८. आ० १२ वज ।
९. आ० ० कछोटडी ।
१०. आ० १२ पावडी ।
११. आ० ६ पाग, आ० १२ पग ।
यह छंद आ० ६ मे २११ तथा आ० १२ में २०६ है ।
लेकिन आ० १२ मे अंतिम पंक्ति है :—
करजोडी राजा पाय पडति ।
- १४३ -
जोगनउ^१ बोलइ^२ धरह नरेस ।
प्रभूगीयउ^३ रावळ^४ अइ परदेसि ॥
राज भयणि^५ राणी पणी^६ ।
राउ कहि नहुं^७ पंगिल^८ फिरनइ देसि ॥
दिठि दिठी नत्रि उछपउ ।
गइ अजमेरि गउ भुजाइ^९ पदेसि ॥२१०॥
१ आ० २, आ० ६ जोगी, आ० १२ जोगिनो ।
२. आ० २, आ० ६ कहइ, आ० ६ वोलियो ( इसके बाद आ० २,
आ० ६ में सुनि आ० ६ में सुन हो, हे ) ।
३ आ० १२ प्रभूभियो ।
४. आ० १२ रायलै ।
५. अ० २ राजभणी, आ० ६ राजपरिणि ।
६. आ० ६ रावलगणी ।
७ आ० १२ तुम्हे कहा
८ आ० १२ कागड ।
यह छंद आ० २ खड ३ मै ७०, आ० ६ खड ३ में ६८,
आ० ६ मे ६१- तथा आ० १२ मे २०५ है।
लेकिन अ० २ और आ० ६ मे २, ४, ५, ६ इस प्रकार है :-
२ बिस उणहारउ किंवा लहेस ।
३ ऊँचें गोलइ लोबइ नाफ ।
५ जीव पराया ( आ० ६. जिणी परे ) ओलझाइ ( घणजा-
ग्लाइ आ० ६ ) ।
६. घोरी प्रभु ( दीज्यो, आ० ६ ) धरण कह हाथि ।
आ० १२ मे ५ वीं ओर ६ ठी पक्तियाँ है :-
५. डिंडिही दाननिउ लघु ।
६. गइ मेर गुजले पदसि ।
- १४४ -
- भनि^१ जोगी वदइ नरनाथ^२।
रतम^३ पचोलउ^४ घण कर 'हाथि ॥
गुणरत्नो मियी^५ चागुली ।
उयाण कउन पयठहर पावझा रेपि^६ ॥
बोलती पोलइ दुद्द^७ पाछरी^८ ।
उयारह संवण सुद्धली झझरुद्द^९ हाथि ॥
चूदि पहइ रुद्द^१० चूहिकउ ।
घे तउ^११ चीरी तिए^१२ घण कइ हाथि ॥२११॥
घय जोगी कु^१३ पुछइ राउ^१४ ॥
ये क्रियि विधि^१५ परि मंडल^१६ जाउ ॥
✓ १. आ० १२ सांभलि ।
२. अ० २, आ० ६ मुणि श्रीभुवन नाथ ।
३+४ अ० २, आ० ६ पटम कमल छे ।
५. आ० १२ सी ।
६. आ० १२ पावल रेह ।
७+८. अ० २, आ० ६ छह आकुली ।
६. आ० १२ झुलक इच्छे ।
१०. आ० १२ कहीकि ।
११ आ० १२ ( में नहीं है ) । १२ आ० १२ चीरी दीन्ह्यो ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ७९, आ० ६ संड ३ में ६९,
आ० ६ में २१३ तथा अ ० १२ में २०६ है ।
लेकिन अ० २ में ३, ४, ५, इस प्रकार है :—
३. हिव होमी बातकी फामली ।
४. रीम भूलउ रे प्रभु उणीहार ।
५. जोगी गोरडी इणि उणीहार ।
१३. आ० ६ तब जोगिनै, आ० १२ तत धिण जोग नै ।
१४. आ० ६ पूछइ ततपिण राउ, आ० १२ पूछै छै राउ ।
१५ आ० १२ किणि विवि मे । ✓ १६ आ० ६ परमंडले ।
१० - १४५ -
पुयय¹ विद्या यह सुन्द कन्दइ ।
स्वामी कहूं सुन्द जायउ मेणक मंत² ॥
वह सुन्द काया राखता³ ।
श्यामो⁴ कहू परकाइ⁵ षे⁶ करउ प्रवेस ॥
यह पंथी दुइ संधारइ ।
नाथ जी किम साधउ⁷ परदेव ॥२१२॥
सर्व⁸ जोगिनउ सिद्ध बोल्लइ तिस ठाइ⁹ ।
वचन दुइ म्हाहा¹⁰ सामखड राइ¹¹ ॥
गुटक¹² विद्या अइ¹³ म्हा¹⁴ कन्दइ ।
म्हे¹⁵ गुटकउ सिधी करा¹⁶ गुर उपदेसि¹⁷ ॥
१. आ० १२ कयण ।
२. आ० १२ मतकि तंत ।
३. आ० १२ तुम्हे काई साधना ।
४. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
५. आ० १२ परकाया ।
६. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७. आ० १२ किमपरि साधउ ।
यह छंद आ० ६ में २१४, तथा आ० १२ में २०७ है ।
८. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ तिह ठाइ ।
१०. आ० १२ म्हाफा वचन दुइ ।
११. आ० १२ सामखि राइ ।
१२. आ० १२ गुटिका ।
१३+१४ आ० ६ है म्म्ह, आ० १२ अचै म्हां ।
१५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१६. आ० १२ करु ।
१७. आ० ६ गुरूपदेस, आ० १२ उपदेस ।
- २४६ -
आपि डमरू माहि सचरा¹।
ग्हे तउ अण विधि ²राव साधी³ परदेश ॥२१३॥
ये तठ पाछठ हो⁴ जोगी मुलावइ वार ।
सतपिया जाइ जयविज्यौ⁵ सार ॥
राजावती राणी नई इम⁶ कहे ।
नारी घर नई उमाहियह पीसतराउ ॥
तुरंग पछाण्या⁷ छह काढ़िटा⁸ ।
दिन विहु गाहि मिले सोय⁹ आइ¹⁰ ॥२१४॥
तवह् सागिनठ चाखिउ छह¹¹ मुदिक्खठ पह।
सींगी नाद पूरठ¹² सिध ठाह ॥
गुरू का वचन स्मरण करूया¹³ ।
उठु तउ¹⁴ धरती भूलि न देईय¹⁵ पाठ ॥
१. आ० १२ सचरू ।
२ आ० ६ ग्हे इणविधि, आ० १२ इणिविधि ।
३ आ० ६ राय साधा, आ० १२ साधाराव ।
यह छंद आ० ६ में २१५ है तथा आ० १२ में २०८ है ।
४. आ० १२ (में नहीं है)।
५ आ० १२ भायोज्यो ।
६ आ० १२ इम ।
७. आ० १२ पळाणीय ।
८ आ० ६ काढिजा, आ० १२ पायरूया ।
९+१० आ० ६ तुम्हा मिलिस्यह राह, आ० १२ मिलसी आइ ।
यह छंद आ० ६ में २१६ तथा आ० १२ में २०६ है ।
११. आ० १२ (में नहीं है)।
१२ आ० १२ सागानाद पूरइ ।
१३ आ० १२ समरभया ।
१४. आ० १२ उठनौ । १५ आ० १२ मूलन देयह ।
- १४७ -
इतरी च्यालि करि सम काइ ।
जोगो हुजइ दिन भावयड संभरि माहि ॥२१५॥
तब जोगनउ¹ आवडे² हो संभरि माहि ।
भीकी नगरीय सुवस पसाइ ॥
नवखडी मधि षंड³ जाखियहूँ⁴ ।
तठइँ⁵ पाट मडे दे राणी छीवड⁶ बोलाय ॥
पोतछ दे की भूलडा⁷ ।
राणी राजमती नइ देज्यो जाइ ॥२१६॥
ढणरा⁸ चामुर फट्कइ⁹ छहलहइ¹⁰ बाह ।
कइ छिपे¹¹ मोकछइ कइ मिषइ आप ॥
अहर¹² फट्कइ¹³ तन¹⁴ कवइ¹⁵ ।
ठविरह कटीया चारो¹⁶पुणिना रह ठाइ¹⁷॥
यह छंद आ० ६ में २१७ तथा आ० १२ में २१० है ।
लेकिन आ० १२ में अन्तिम दो पंक्तियाँ नहीं हैं ।
१. आ० १२ नवयोगिनी । २. आ० १२ आयो ।
३. आ० १२ नवखंडा । ४. आ० १२ जाणीये ।
५. आ० १२ ( में नहीं है) ।
६. आ० १२ छीपो ।
७. आ० १२ भूजडी ।
यह छंद आ० ६ में २१८ तथा आ० १२ में २११ है ।
८. आ० १२ ढणिया । ९. आ० १२ फडके ।
१०. आ० १२ वहाकै । ११. आ० १२ कै लेपद्य ।
१२. अ० २, आ० ६ अङ्ग ।
१३. आ० १२ फरकौ ।
१४+१५ अ० २ चित इसे, आ० ६ मन ईमइ, आ० १२ तन फडे ।
१६. अ० २ कै इहवा रो ( आ० ६ को ) चीर ।
१७. अ० २ जीसेवीसो ( आ० ६ ससलीस ) जाय ।
– १४८ –
मोमन अधिक उमाहद्दढ ।
जाणउ आज मिलणह¹ सपी सामरि राव² ॥२१७॥
तय जोगिनठ गढ़ अनमेर ।
फिरि करि दीठानी³ च्यारं देस⁴ ॥
पठखिया पउत्ति उघाडि नह ।
सउ सह⁵ राजमती रानी नह देपाइ ॥
छिपउ⁶ आपउ राउ बहुगुण कड ।
दृढ⁷ मुषि वचन कईउ⁸ समुझाइ ॥२१८॥
१. आ० २ तुभ मिलसो, आ० ६ सफै तो मिलै मोहि, आ० ६ जाणो
आज मिले, आ० १२ बाणु आज मिले ।
२. आ० २ आ० ६ सीचरयो राइ, आ० १२ सांबरिराइ ।
यह छंद आ० २, खड ३ में ७८, आ० ६ खंड ३ में ७७,
आ० ९ में २१६ तथा आ० १२ में २१२ है ।
लेकिन आ० २ और आ० ६ में १ पक्ति है—आज रूपी म्हारो
फरकै अग ।
३ पक्ति है—नहीं है ।
५ पक्ति है—हेत (आ० ६ चित्त) जगायो हे सपी ।
३. आ० १२ ( में नहीं है) ।
४. आ० ६ च्यारिउ सेर, आ० १२ चारू सेर ।
५. आ० ६ तो ।
६. आ० १२ लिप्यो ।
७. आ० १२ हु ।
८. आ० १२ वचने कहूं ।
यह छंद आ० ६ में २२० तथा आ० १२ में २१३ है ।
लेकिन आ० १२ में १ली पक्ति है —
“योगनउ पहुतो गढ़ अजमेर ।”
४ थी पंक्ति है—"राखी राजमती ने देहि बोलाई ।”
- १४६ -
राय जोगिनिउ १ पट्टउठ जाउ नहं २ पठद्धि ।
मसम सरीरि नहं ३ विभूति की पड़द्धि ४ ॥
साकि धतुरा खत्ति ५ पर्या ६ ।
उठद्ध ७ रायो नह दासी डोघत्ती पाइ ॥
साध्य मोती पोयती ।
उथ ८ सतपिणि ९ मोली दीया वद्धासि ॥२१६॥
१. आ० ६ जोगिनो, आ० १२ योगिनी ।
२ आ० ६ जाइ ग्रह पैठो, आ० १२ जाइ ग्रह बइठौ ।
३ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
४. आ० १२ विभुत की पात्ति ।
५. अ० २ विम, आ० १२ यग्रति ।
६. अ० २ घणवै ।
७ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
८+६ आ० ६ ततपिणि, आ० १२ ऊठी ।
यह छंद अ० २ खट ३ में ७६, ७७, आ० ६ घट ३ म
७१, ७५ आ० ६ में २२१ तथा आ० १२ में २१४ है । लेकिन
अ० २ और आ० ६ में यह छंद निम्न प्रकार है -
अ० २ (७६) आ० ६ (७४) जोगो बइठो पउलइ जाइ ।
धभूति सरीसी पोलि कयइ ॥
आक धतूरा विस घण ।
बोलइ नोलती बचन मुडाल (आ० ६ बुढोल)॥
राय लीष्यो रो आवीया ।
बेगी चचावइ रूपा की माल ॥
अ० २ (७७, आ० ६ (७५) राय आपण बानो पोइता जाइ ।
जाइ प्रयान सुणाब्या माहि ॥
सघलो रावल ढलहलै (आ० ६ फलमलै) ।
साचन पोवती मोनी की माल
( माहि गाल आ० ६ ) ॥
दासी जाइ सुणपीयो ।
तब धन उठी मोतीअ चलि ॥
- १५० -
सहहू जोगीनह राखी कीयह बारेम ।
भगवा कारडा म्रच्छा बेस ॥
दुगक दुग्ख आइस कइड¹ ।
तबा हठ गोरडी² दीठी नियंछ गात्र ॥
दुवि दग्धी पजर हुइ³ ।
रुजिइइ⁴ दिवस न भूप न नींददी रात्रि⁵ ॥२२०॥
तब⁶ जोगिन्ड द्वारइ⁷ बइठठ आइ ।
सीस जटा घट⁸ भस्मीय छाप ॥
धाघर् मैतेवर कवच्छी⁹ ।
उचठै¹⁰ मुखरित वाणी कहइ संदेस ॥
रातमती स¹¹ कह¹² जोगीयठ¹³ ।
गोरी दिन छिहु गाहि आवेसी धाघइ नरेस¹⁴ ॥२२१॥
१. आ० १२ कहे ।
२. आ० १२ गोरी ।
३. आ० १२ पजरि तुदै ।
४. आ० १२ उगभइ ।
५. आ० १२ यति ।
यह छंद आ० ६ में २२२ तथा आ० १२ में २१५ है ।
६ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७ आ० ६ द्वारे, आ० १२ बारयाइ ।
८. आ० ६ घटि, आ० १२ घटि ।
९ आ० १२ कछनछी ।
१० आ० १२ ( में नहीं है ) ।
११+१२. आ० ६ मुदु , आ० १२ मु कहे ।
१३ आ० ६ जोगिनउ, आ० १२ भोगीयो ।
१४. आ० १२ आविसी धरा नरेस ।
यह छंद आ० ६ में २२३ तथा आ० १२ में २१६ है ।