सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans

नरपति नाल्ह द्वारा

DevanagariHindipublished315 पृष्ठ
  • १३० -
    जहूँ मूं दो पृछइ धरा नरेस ।
    म्दाहरउ उलगह¹ संभरि देस ॥
    थापउ² गढ़ अजमेर मदि³ ।
    उठे तठ⁴ पया दांषीया⁵ चाषीया⁶ देव⁷ ॥
    माघण दरस बारह हुवा⁸ ।
    गहे⁹ वलगंणि पादरा देव ॥१६०॥
    उलठ¹⁰ वचन कहउ किया¹¹ काज¹² ।
    सत्त जाम हुय मुख¹³ घाव ॥
    वह सुम्द सू भेटा हुई ।
    तठ थे¹⁴ हेतु उठीमा कठ देस ॥
    इस छंद में छंद संख्या ११२, ११३, ११४ की घटना की
    पुनरावृत्ति हुई है -
    यह छंद आ० ६ में १६१ तथा आ० १२ में १७४ है। आ० १२
    पक्ति है - "आनि मिल्या उन बीसल राय ।"
    १. आ० १२ उलगे । २ आ० १२ थापा ।
    ३ आ० १२ मैं । ४ आ० १२ (में नहीं है) ।
    ५ आ० ६ जप्या, आ० १२ चाषीया ६ आ० ६ आषिया ।
    ७ आ० ६ एथ, आ० १२ देव ।
    ८ आ० १२ तजी ।
    ९ आ० १२ (में नहीं है) ।
    यह छंद आ० ६ में १६२ तथा आ० १२ में १७५ है ।
    इस छंद में भी उपर्युक्त छंद संख्या १८८ की तरह, छंद
    संख्या ११२, ११३ और ११४ की घटना की पुनरावृत्ति हुई है ।
    १०. आ० १२ एवला ।
    ११ आ० १२ किण ।
    १२. आ० १२ काजि ।
    १३. आ० १२ मुख हुउ ।
    १४ आ० १२ ये ती ।
  • १२१ -
    म्हा¹ गुहेह² सप्पउ ³ राउ जी ।
    हियद घापा⁴ उगाहौँ⁵ हो धरह नेस ॥१६१॥
    तब इसि बोलउ राउ⁶ बहुभाय ।
    तुम्हारउ⁷ बचन सामी⁸ परभाण ॥
    बीनती एक⁹ म्हाकी सुणउ ।
    म्हे सउ साझता गोरौय¹⁰दीन्ही धी¹¹माँह ॥
    वरस बारह पछइ आविहौँ ।
    दिय तुम्हि¹² कहउ¹³ जिम घरि¹⁴ जोह ॥१६२॥
    तब¹⁵ पडउ थरु कोरपा परधान ।
    पूरखउत राउ दीय¹⁶ बहु मान ॥
    १+२+३ आ० ६ म्हे तुम्हा सप्यो ।
    ४+५ आ० ६ आप उम्हाहउ ।
    यह छंद आ० ६ में १६३ तथा आ० १२ में १७६ है । लेकिन
    १२ में ५वीं पंक्ति है - "म्हे थाने राज सुपीयौ ।"
    तथा ६ठी पंक्ति है - "आप उगाढो धण नरेस ।"
    ६. आ० १२ राय ।
    ७. आ० १२ थारौ ।
    ८. आ० १२ स्वामी ।
    ९. आ० १२ एक ।
    १०. आ० १२ गोरी ने ।
    ११ आ० १२ छै ।
    १२ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १३ आ० ६ दिये तुम्हे कहौ ।
    १४. आ० १२ में 'जिम' और 'घरि' के बीच में "हमि" है ।
    यह छंद आ० ६ में १६४ तथा आ० १२ में १७७ है ।
    १५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १६ आ० १२ पुरखौ राइ दीयौ ।
  • १६२ -
    साचा पधारट देव जी¹ ।
    स्वामी गुरिह जायठ सुधि दहियण² ॥
    बड्डा पहट्टा ही संझिहट³ ।
    दद्या राइ⁴ धीरज पडुसाय ॥१६३॥
    पट्टिय५ फिर का६ संभाढि ।
    फिरि रुद७ दीठठ८ हो मंभरि बालू ॥
    राइ बहुत्याम रिवाणिया ।
    ढवइ तड कुंवर दीठाहुदु बालह बेसि१० ॥
    उच्चोठ११ गोरी पावलउ ।
    तठइ पहट्टा१२ राना नइ सामति१३ ॥
    पडिया कागद करि धरइ ।
    ठतउ चोरी देविया झांपीयठ१३ सानि१४ ॥१६४॥
    १ आ० ६ देवसो ।
    २ आ० १२ सहिण ।
    ३ आ० १० साझिक्यो ।
    ४. आ० १२ राव ।
    यह छंद आ० ६ में १६५ तथा आ १२ में १७८ है ।
    ५. आ० १२ पटियै ।
    ७. आ० १२ फीभी विरि ।
    ८ आ० १२ अद ।
    ६. आ० १२ टीठो ।
    १०. आ० १० उवै तो कुमर दीठो वाले बेस ।
    ११. आ० ६ ऊचा, आ० १२ ऊचौ ।
    १२. आ० ६ बाइठा ।
    १३ आ० ६ समभाति, आ० १२ सनमान ।
    १४+१४. आ० ६ झापियो सान, आ० १२ झापीया सान ।
    यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १७९ है ।
  • १२३ -
    दियइ चोरी दीन्ही¹ पंडह राउ कइ हाथि² ।
    पंडिया आउराउ³ कंण रं⁴ साथि ॥
    वियइ⁵ राणौ तुम्हे गोमयरा ।
    राणौ राजमक्षी तुम दोयरि⁶ संदेसि ॥
    जइ तुम्हे रायणि नारीया⁷ ।
    तउ धण होय⁸ फाटि मोरसि ॥१४३॥
    पाठ्या वह गोरी⁹ द्विष योध¹⁰ दीठ ।
    मोतो¹¹ पोस्वी¹² गडपि¹³ मईठि ॥
    १. आ० १२ दीधी चोरी ।
    २ आ० १२ हाथ ।
    ३. आ० १२ आयो ।
    ४. आ० १२ कणण कै ।
    ५. आ० १२ काए ।
    ६ आ० ६ पाठय्याँ, आ० १२ दोपारे ।
    ७. आ० १२ नाइया ।
    ८. आ० १२ होयडै ।
    यह छंद अ० २ खड ३ में ४४, आ० ६ खड ३ मे ४१,
    आ० ६ में ६७, आ० १० में १८० है। लेकिन अ० २ आर आ०
    ६ मे १ ली पंक्ति के अतिरिक्त अन्य पंक्तियाँ इस प्रकार हैं -
    २. लाख्या क परखत दुरघट घाट ।
    ३ तुम कारण दूत रमिरा (दूत रातरा या० ६) ।
    ४. सूना साभर का रियावास ।
    ५. सूना चउग (चउरा आ० ६) चउपश।
    ६. सूना मदिर मद (गद या० ६) कविलास ।
    ६ आ० ६ गोरडा ।
    १०. अ० २ किएइ धुप, आ० १२ ग्रिषि । आ ६ का धुप ।
    ११. अ० २, आ० ६ चावल, आ० १२ मोताग ।
    १२. अ० २, आ० ६ पोष्यतो ।
    १३. आ० ६ गोपे, आ १२ गाँप ।
  • १२४ -
    चित चोपड१ मा ऊभसयठ२।
    उतितउ भुद्द पग देइ३ कहउ४ सदेम ॥
    जट मुग्हे रावणे नापीया५।
    तउ धण हिंयडड७ फाटि मरेसि ॥१६६॥
    तप चमकिउ८ परि उठियउ९ समरि बात।
    आपा आटा१० फिरि गया जात ॥
    इहुरि जनम अढिघउ गयउ११।
    तब राजा हो चीसस बीनम्यउ राह ॥
    विदा करउ म्हानइ राइ जोर१२।
    पाइह विणयह म्हानइ१३ मोटा काज ॥१६७॥
    १. आ० २, आ० ६ मुणि महराइ, प्रा० ६ चित टोपौ, आ० १२
    चित चोपे।
    २. आ० २ चित ऊजमट, आ० ६ चित निरभन्न, आ० ६ मन ऊपनों,
    आ० १२ मन आँरसे ।
    ३. आ० २, आ० ५ उतरी ।
    ४ आ २, आ० ६ कह्योहो, प्रा० ६ ने कह्यो ।
    ५. आ० १२ नाईया ।
    ६. आ० १२ साध्य।
    ७. आ० १२ हियडइ ।
    यह छंद आ० २ ग्रंट ३ में ५५, आ० ६ खट ३ में ५२,
    आ० ९ म १६८ तथा प्रा १२ म ५८१ है।
    "लेकिन आ० १२ में ४थी पक्ति है-"मुहपग देह ने कह्यो सदेस,"
    ८. आ० १२ चमकि ।
    ९. आ० १२ ऊठीया ।
    १०. आ० ६ आख्या आटा, आ० १२ आपीया ।
    ११. आ० ६ इरे जनम अटेलो गयो, आ० १२ गहरे जनम आदिलिगयो।
    १२- आ० १२ देहजी ।
    १३. आ० ६ म्हारै, आ० १२ म्हाहथ ।
    यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १८२ है।
  • १३५ -
    साठि भरड सुग्दे सठ प्यारि ।
    भरिज्यो¹ अरथ दरब² भंडार ॥
    भिजियो हीरा पाथरी ।
    पुरिव्वियड वोल्लड बोलि बिचारि³ ॥
    यहउ हमरठ जे सुणउ ।
    खड सुग्दे पालिग्यो पुतिवारि⁴ ॥१४८॥
    तब भीतरि संचरिया ढूढंमंउ⁵ राउ ।
    भानमती गण्णे लीयउ⁶ बोलाइ⁷ ॥
    १. आ० ६ भरो थे ।
    २. आ० १२ गरब ।
    ३. आ० १२ पूरण्यो, बोलविचार ।
    ४. आ० १२ एतीयथार ।
    यह छन्द अ० २ खड ३ में ६१, आ० ६ खंड ३ में ५८,
    ५६, आ० ६ में ०० तथा आ० १२ में १८३ है ।
    किन्तु अ० २ और आ० ६ मे इसका पाठ इस प्रकार है—
    "कोक पाल्थी अरी परधान ।
    दीधा छे जन बिह्य चउगुणउ मान ॥
    चौको चामर धसतगद ।
    नव गज ऊँचा हाथी च्यार ॥
    आग्या ले अरथ के दरब भंडार ।
    आग्या हीरा पाथरी ।
    दधा ताजी मात गयंद ॥
    कधाइ पहराइ नव-रा १ ।
    चाल्यो राजा मास बसन्त ॥"
    आ० १२ में १ली पंक्ति है :—
    "साठढी रिज्यो सह सविचार ।"
    ५. अ० २ दोई, आ० ६ दुहै, आ० ६ दोनू, आ० १२ दोनूं ।
    ६. अ० २ लीय, आ० ६ लीया, आ० १२ लीयो ।
    ७. अ० २ बोलाई, आ० ६ बोलाय ।

– १५३ –
ढलमलंत घरि चलियह।
नयण¹ भरहं² चह करइ जुहार॥
फिरिजोये म्हारी वीर यू³।
राणी कोटि टका कड दीन्हउ आपैसार⁴॥
म्हारी आवत मह रूपिया⁵।
दिढ कड पीदर छह भोज की धारि⁶॥१६६॥
तू रह वीसतू⁷ घरि⁸ न जाइ⁹।
धारा¹⁰ करिस्था¹¹ प्यारि वीवाह¹²॥

१ + २ आ० ६ नारणभरथ, आ० १२ नयण भर्या।
३ आ० ६ म्हा का वार सूँ।
४ आ० २ आपीयो।
५ आ० ६ थ साँपिऱ्या।
६ आ० १० राजा भाज की पारि।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६२, आ० ६ खड ३ म ६०,
आ० ६ म २ १ तथा आ० १२ में १८४ है।
लेकिन अ० २ और आ० ६ म इसकी ४, ५, ६ टी पक्तियाँ हैं —
४ सह सदेसी नया (सानइया आ० ६) उपरिपान।
५ म्हा वहढा म बावरो।
६ रहो तो उडीसा परधान।
७ अ० २, आ० ६ प्रधान तु, आ० १२ मीसल बोर।
८ अ० २ जी, आ० ६ परहा, आ० १२ (में नहीं है)।
९ अ० २ मतो जाइ, आ० ६ न जाय, आ० ६ म जाइ, आ०
१२ जाहि।
१० अ० २ थारो।
११ अ० २ कराऊ हू, आ० ६ करु हूं, आ० ६ करेस्या, आ० १२
करिस्थी।
१२ अ० २ दोती व्याह, आ० ६ थारो व्याह, आ० ६ च्यारे वीवाह।

  • १३७ -
    तुह १ गोरी दुइ सावली २ ।
    राइ भतीजो ३ राज कुमारी ४ ॥
    बहिन दियाई ५ सोनह रावळी ६ ।
    थारा व्याह करावड गग नह ७ पारि ८ ॥२००॥
    रहि ९ बहिनडी १० माम हारि ११ ।
    म्हारइ १२ सहस प्रीया १३ छह घरि की नारि १४ ॥
    एक एका थी भागती १५ ।
    म्हारइ १६ त्रिण अइ रतन संसारि ॥
    १ ग्र० २, आ० ६ एक गोरी ।
    २ थ० २ आ० ६ दूजी सावळी ।
    ३ आ० ६ राज भतीने ।
    ४ ग्र० , आ० ६ नपण सुतार ।
    ५ आ० ६ दिआइ, ग्र , आ ६ दे याइ ।
    ६ ग्र० २ देवळी, आ० ६ राउकी ।
    ७ ग्र० २ गगाकर, आ० १२ गग कं ।
    ८ आ० ६ दूवारि ।
    यह छंद आ० १२ म ६८५ है । लेकिन आ० १२ में इस
    छन्द की ३, ४, ५, पंक्तियाँ नहीं हैं । और तीसरी पंक्ति है —
    “दुगरली थारा व्याह म ।”
    ९ आ० ६ रहु रहु, आ० १२ हरिय ।
    १० ग्र० २ नइहन आ० ६ नेहनडी ।
    ११ ग्र० २ वचन हू हारि, आ० ६ वच । म हारि, आ० महारि ।
    १२ आ० ६ अम, आ० १२ ( म नहीं है ) ।
    १३ ग्र० २ घर साटि, आ० ६ घरि साठि ।
    १४ ग्र० २, आ० ६ अतेररि, आ० म्हारे छै घर माहि ।
    १५. आ० ६ चद्राय थी ।
    १६ ग्र० २, आ ६ ( में नहीं है ), आ० १० म्हारे एक ।

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति (line-by-line) लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

- १३८ -
छेम पीयारी पाछड़ी ।
उप्पारठ¹ पीदर² छुट्³ गढ मांडवधार ॥२०१॥
पंड भरे⁴ भरे⁵ दीन्ही⁶ पान ।
राउत⁷ छेम उडीसा⁸ परधान ॥
थापी चादरि⁹ पइसतह¹⁰ ।
म्हाका सगा¹¹ सुणोजा¹² सबदा घात¹³ ॥
पूठि उपाडा¹⁴ बहु पहसतह¹५ ।
तउ¹६ त्रिया कारण फेरियउ¹⁷ राज ॥२०२॥
१+२. आ० २ जाफर पीहर छुट, आ० ६ जेके पीदर, आ० १२
जियरौ पीहर ।
३. आ० १२ (में नहीं है)
यह छंद आ० २ खंड ३ में ६५, आ० ६ खंड ३ में ६३,
आ० ६ में २०३ तथा आ० १२ में १८६ है ।
४+५ आ० १२ भरो भरी । ६. आ० ६ दीना, आ० १२ दीन्हा छै ।
७. आ १२ (में नहीं है) ।
८ आ० ६ उडोगा की, आ० १२ उड्ढीसा पा ।
९. आ० ६ चादर, आ० १२ चादरि ।
१०. आ० ६ बैसतो, आ० १२ बैसरुँ ।
११. आ० ६ सग, आ० १२ (में नहीं है) ।
१२. आ० ६ सणेजा ।
१३. आ० २, आ० ६ ताकण पूठि, आ० १२ साक्शा आज ।
१४. आ० १२ उपार्टी । १५. आ० १२ म्हारी दिन हुई ।
१६. आ० १२ त ता । १७. आ० १२ फेर्‍यो ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६६, आ० ६ खंड ३ में ६४,
आ० ६ में २०४, आ० १२ में १८७ है । लेकिन आ० २ और आ० ६
में १, २, ५ और ६ पंक्तियां इस प्रकार हैं :-
१ सेवा पूरी चाल्या धरि राय ।
२. ढाली लागे मिलैछइ राइ ॥
३. जुग (कलि माहे-आ० ६) पापने न अवरतयो (पावरयो आ० ६) ।
६. राजा के कारण विणसस लक ।

  • १३६ -
    राव रं¹ मिलिग्यउ² परिच्छउ राड ।
    कृप्या³ धंभण रुटइ छीपोउ बोत्ताइ ॥
    समझाइ जै प्रोहित राउ काँ⁴ ।
    तठै सांच्छ बांसु लूहइ⁵ राड⁶ ॥
    मुप थी बोल न नीसरद्⁷ ।
    सिधि करउ सुम्हे बीसलराउ ॥२०३॥
    राजा सउ⁸ मिल्यउ⁹ बीसल राउ¹⁰ ।
    आप दीन्हा सिहा उलह क्याइ ॥
    दीन्हा हीरा पातरी ।
    दीन्हा ढोलनइ¹¹ नौसाथि ॥
    रावह नइ¹² पूरिछउ बोमवइ¹³ ।
    दैय रउ¹⁴ सिद करउ बीसल चहु आंण ॥२०४॥
    १. आ० १२ राउमु ।
    २. आ० १२ मिलीयोछि ।
    ३. आ० १२ किमन ।
    ४. आ० १२ राबला ।
    ५. आ० १२ लूहू ।
    ६. आ० १२ राइ ।
    ७ आ० १२ नीसरै ।
    यह छंद आ० ६ म २०५ तथा आ० १२ में १८८ है ।
    ८. आ० १२ मुखि ।
    ६ आ० १२ मिलीयो छै ।
    १०. आ० ६ बीसला राड, आ० १२ बीसल राइ ।
    ११. आ० ६ ढोल अनइ, आ० १२ ढोल अनै ।
    १२. आ० १२ रीअनइ ।
    १३. आ० १२ बीनयी ।
    १४. आ० १२ तो ।
    यह छंद आ ६ मे २०६ तथा आ० १२ म १८६ है ।

४. चतुर्थ खण्ड: चौहान साम्राज्य वैभव, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य व उपसंहार

Here is the line-by-line transcription of the page:

  • १४० -
    राजा रौ¹ बोलियउ² पारस राय ।
    पथि उपि माणकउ किउ³ गुणाउ ॥
    रतन पदारथ रूपीया +
    म्हा का लगा सुणीजा थाका⁴ पूति⁵ ॥
    पूरियो राठ अस बोलियउ⁶ ।
    तथ वीसलराउ अणठ घरि टठि ॥२०५॥
    उटीमा थी तळट्टी उतरइ राइ⁷ ।
    नगर पवावइ दिवस⁸ गियाइ⁹ ॥
    धीरय¹⁰ देय्यो रखीया ।
    दिवस चिहुँ मादि पहुचियो जाइ ॥
    राजमती¹¹ नै इम¹² कहै ।
    गोरी घरि नह ठमाइयउ बीसल राउ ॥२ ६॥
    १ आ० ६ मु, आ० १२ मु ।
    २ आ० १२ नालीयौ ।
    ३ आ० ६ कियो, आ० १२ किया ।
    ४ आ० १२ याकिय, आ १२ थाका ।
    ५ आ० १२ पृठि ।
    ६ आ० ६ इस बोलिय, आ० १२ इम नोलीयौ
    यह छंद आ० ६ म २०७ तथा आ० १२ म २०० है ।
    ७ आ० १२ राउ ।
    ८ आ० २ न्यिस ।
    ९ आ० १२ वियाई
    १० आ० १२ धीरप ।
    ११ आ० १२ राणी राजता ।
    १२ आ० ६ इम, आ० १२ इम ।
    यह छंद आ० ६ मं २०८ तथा आ० १२ म २०१ है ।
  • १४१ -
    तठद्द¹ पड़इ दिनावद्द² धीरज राउ।
    छह कोइ³ अजमेरह जाइ॥
    छाप टका देवै⁴ गाडि का⁵।
    हव वउ⁶ धीरी रिपि दिउ⁷ मनह⁸ सुभाइ॥
    दिन⁹ बहु¹⁰ नह¹¹ म्है आविस्या।
    सत्रवंसी राय नह कहिज्यो जाइ॥१२०७॥
    तठद्द¹² जोगिनउ¹³ एक अपूरव राउ।
    जदूं¹⁴ मन¹⁵ दरह तो¹⁶ सांभरि जाइ॥
    चखत खपल सुचाजण्ड¹⁷।
    थे तट पूछउ जोगी नह बोलायद्द राइ॥
    १. ग्रा० १२ तठै।
    २. ग्रा० १० दिवाईयो।
    ३. ग्रा० ६ कोइ आन, ग्रा० १२ कोई आन।
    ४. ग्रा० ६ ढुंगा, ग्रा० १२ यउ।
    ५. ग्रा० १२ रोकडा।
    ६. ग्रा० १२ (में नहा है)।
    ७. ग्रा० १२ दीयउ।
    ८. ग्रा० १२ (में नहीं है)।
    ९+१०+११ ग्रा० ६ दिन चिहु मै, ग्रा० १० चिहे दिन नै।
    यह छंद ग्रा० ६ में २०६ तथा ग्रा० १० में २०७ है।
    १२+१३. ग्रा० ६ अठै जोगनो, ग्रा० ६, अ० २ जोगी एक, ग्रा०
    १२ तठैजोगनउ।
    १४. अ० २, ग्रा० ६ (में नहा है) ग्रा० १० जउ।
    १५. ग्रा० ६ मन रीं,
    १६. ग्रा० १२ तउ।
    १७. अ० २ अरि चाराण्ड, ग्रा० ६ चालणौ, ग्रा० ६ सुचाचलो,
    ग्रा० १० सो चालणौ।
  • १४२ -
    जो मागह¹ सो आलिओ² ।
    उखिगह³ पाटण सरसा धारह गाम ॥२०८॥
    धाइउ जोगी रामा पोयड धादेस ।
    भगवां कापडा महुला वेनि ॥
    कापि अधारीय⁴ सिरि जटा ।
    उचितउ सीगा सीगी पूरियउ⁵ नाद ॥
    रतन जडिव क⁶ मेघडा ।
    उकह⁷ बजर⁸ कगोटीय९ दाउडी१० पाइ११ ॥
    गढ अजमेरो गम करउ ।
    राठडू करि जोडी नहु पणे पडइ राउ ॥२०६॥
    १. अ० २ ज्यो मागौ, आ० १२ जौ मागइ ।
    २. अ० २ द्यू आलयौ । ३. आ० १२ (में नहीं है) ।
    यह छंद अ० २ खड ३ र्म ६६, आ० ६ खड ३ में ६७,
    आ० ६ में २१० तथा आ० १२ में २०३ है। लेकिन अ० २ और आ०
    ६ में ४ और ६ है—
    ४. रूप अपूरद ( सुन्दर नै-आ० ६ ) चालिय वेस ।
    ६. पाटण सरिसा नयर असेक ।
    ४. आ० १२ आपरी ।
    ५. आ० १२ पूरीयो ।
    ६. आ० १२ फडि ।
    ७. आ० १२ उगरै ।
    ८. आ० १२ वज ।
    ९. आ० ० कछोटडी ।
    १०. आ० १२ पावडी ।
    ११. आ० ६ पाग, आ० १२ पग ।
    यह छंद आ० ६ मे २११ तथा आ० १२ में २०६ है ।
    लेकिन आ० १२ मे अंतिम पंक्ति है :—
    करजोडी राजा पाय पडति ।
  • १४३ -
    जोगनउ^१ बोलइ^२ धरह नरेस ।
    प्रभूगीयउ^३ रावळ^४ अइ परदेसि ॥
    राज भयणि^५ राणी पणी^६ ।
    राउ कहि नहुं^७ पंगिल^८ फिरनइ देसि ॥
    दिठि दिठी नत्रि उछपउ ।
    गइ अजमेरि गउ भुजाइ^९ पदेसि ॥२१०॥
    १ आ० २, आ० ६ जोगी, आ० १२ जोगिनो ।
    २. आ० २, आ० ६ कहइ, आ० ६ वोलियो ( इसके बाद आ० २,
    आ० ६ में सुनि आ० ६ में सुन हो, हे ) ।
    ३ आ० १२ प्रभूभियो ।
    ४. आ० १२ रायलै ।
    ५. अ० २ राजभणी, आ० ६ राजपरिणि ।
    ६. आ० ६ रावलगणी ।
    ७ आ० १२ तुम्हे कहा
    ८ आ० १२ कागड ।
    यह छंद आ० २ खड ३ मै ७०, आ० ६ खड ३ में ६८,
    आ० ६ मे ६१- तथा आ० १२ मे २०५ है।
    लेकिन अ० २ और आ० ६ मे २, ४, ५, ६ इस प्रकार है :-
    २ बिस उणहारउ किंवा लहेस ।
    ३ ऊँचें गोलइ लोबइ नाफ ।
    ५ जीव पराया ( आ० ६. जिणी परे ) ओलझाइ ( घणजा-
    ग्लाइ आ० ६ ) ।
    ६. घोरी प्रभु ( दीज्यो, आ० ६ ) धरण कह हाथि ।
    आ० १२ मे ५ वीं ओर ६ ठी पक्तियाँ है :-
    ५. डिंडिही दाननिउ लघु ।
    ६. गइ मेर गुजले पदसि ।
  • १४४ -
  • भनि^१ जोगी वदइ नरनाथ^२।
    रतम^३ पचोलउ^४ घण कर 'हाथि ॥
    गुणरत्नो मियी^५ चागुली ।
    उयाण कउन पयठहर पावझा रेपि^६ ॥
    बोलती पोलइ दुद्द^७ पाछरी^८ ।
    उयारह संवण सुद्धली झझरुद्द^९ हाथि ॥
    चूदि पहइ रुद्द^१० चूहिकउ ।
    घे तउ^११ चीरी तिए^१२ घण कइ हाथि ॥२११॥
    घय जोगी कु^१३ पुछइ राउ^१४ ॥
    ये क्रियि विधि^१५ परि मंडल^१६ जाउ ॥
    ✓ १. आ० १२ सांभलि ।
    २. अ० २, आ० ६ मुणि श्रीभुवन नाथ ।
    ३+४ अ० २, आ० ६ पटम कमल छे ।
    ५. आ० १२ सी ।
    ६. आ० १२ पावल रेह ।
    ७+८. अ० २, आ० ६ छह आकुली ।
    ६. आ० १२ झुलक इच्छे ।
    १०. आ० १२ कहीकि ।
    ११ आ० १२ ( में नहीं है ) । १२ आ० १२ चीरी दीन्ह्यो ।
    यह छंद अ० २ खड ३ में ७९, आ० ६ संड ३ में ६९,
    आ० ६ में २१३ तथा अ ० १२ में २०६ है ।
    लेकिन अ० २ में ३, ४, ५, इस प्रकार है :—
    ३. हिव होमी बातकी फामली ।
    ४. रीम भूलउ रे प्रभु उणीहार ।
    ५. जोगी गोरडी इणि उणीहार ।
    १३. आ० ६ तब जोगिनै, आ० १२ तत धिण जोग नै ।
    १४. आ० ६ पूछइ ततपिण राउ, आ० १२ पूछै छै राउ ।
    १५ आ० १२ किणि विवि मे । ✓ १६ आ० ६ परमंडले ।

१० - १४५ -
पुयय¹ विद्या यह सुन्द कन्दइ ।
स्वामी कहूं सुन्द जायउ मेणक मंत² ॥
वह सुन्द काया राखता³ ।
श्यामो⁴ कहू परकाइ⁵ षे⁶ करउ प्रवेस ॥
यह पंथी दुइ संधारइ ।
नाथ जी किम साधउ⁷ परदेव ॥२१२॥
सर्व⁸ जोगिनउ सिद्ध बोल्लइ तिस ठाइ⁹ ।
वचन दुइ म्हाहा¹⁰ सामखड राइ¹¹ ॥
गुटक¹² विद्या अइ¹³ म्हा¹⁴ कन्दइ ।
म्हे¹⁵ गुटकउ सिधी करा¹⁶ गुर उपदेसि¹⁷ ॥

१. आ० १२ कयण ।
२. आ० १२ मतकि तंत ।
३. आ० १२ तुम्हे काई साधना ।
४. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
५. आ० १२ परकाया ।
६. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७. आ० १२ किमपरि साधउ ।
यह छंद आ० ६ में २१४, तथा आ० १२ में २०७ है ।
८. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ तिह ठाइ ।
१०. आ० १२ म्हाफा वचन दुइ ।
११. आ० १२ सामखि राइ ।
१२. आ० १२ गुटिका ।
१३+१४ आ० ६ है म्म्ह, आ० १२ अचै म्हां ।
१५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१६. आ० १२ करु ।
१७. आ० ६ गुरूपदेस, आ० १२ उपदेस ।

  • २४६ -
    आपि डमरू माहि सचरा¹।
    ग्हे तउ अण विधि ²राव साधी³ परदेश ॥२१३॥
    ये तठ पाछठ हो⁴ जोगी मुलावइ वार ।
    सतपिया जाइ जयविज्यौ⁵ सार ॥
    राजावती राणी नई इम⁶ कहे ।
    नारी घर नई उमाहियह पीसतराउ ॥
    तुरंग पछाण्या⁷ छह काढ़िटा⁸ ।
    दिन विहु गाहि मिले सोय⁹ आइ¹⁰ ॥२१४॥
    तवह् सागिनठ चाखिउ छह¹¹ मुदिक्खठ पह।
    सींगी नाद पूरठ¹² सिध ठाह ॥
    गुरू का वचन स्मरण करूया¹³ ।
    उठु तउ¹⁴ धरती भूलि न देईय¹⁵ पाठ ॥
    १. आ० १२ सचरू ।
    २ आ० ६ ग्हे इणविधि, आ० १२ इणिविधि ।
    ३ आ० ६ राय साधा, आ० १२ साधाराव ।
    यह छंद आ० ६ में २१५ है तथा आ० १२ में २०८ है ।
    ४. आ० १२ (में नहीं है)।
    ५ आ० १२ भायोज्यो ।
    ६ आ० १२ इम ।
    ७. आ० १२ पळाणीय ।
    ८ आ० ६ काढिजा, आ० १२ पायरूया ।
    ९+१० आ० ६ तुम्हा मिलिस्यह राह, आ० १२ मिलसी आइ ।
    यह छंद आ० ६ में २१६ तथा आ० १२ में २०६ है ।
    ११. आ० १२ (में नहीं है)।
    १२ आ० १२ सागानाद पूरइ ।
    १३ आ० १२ समरभया ।
    १४. आ० १२ उठनौ । १५ आ० १२ मूलन देयह ।
  • १४७ -
    इतरी च्यालि करि सम काइ ।
    जोगो हुजइ दिन भावयड संभरि माहि ॥२१५॥
    तब जोगनउ¹ आवडे² हो संभरि माहि ।
    भीकी नगरीय सुवस पसाइ ॥
    नवखडी मधि षंड³ जाखियहूँ⁴ ।
    तठइँ⁵ पाट मडे दे राणी छीवड⁶ बोलाय ॥
    पोतछ दे की भूलडा⁷ ।
    राणी राजमती नइ देज्यो जाइ ॥२१६॥
    ढणरा⁸ चामुर फट्कइ⁹ छहलहइ¹⁰ बाह ।
    कइ छिपे¹¹ मोकछइ कइ मिषइ आप ॥
    अहर¹² फट्कइ¹³ तन¹⁴ कवइ¹⁵ ।
    ठविरह कटीया चारो¹⁶पुणिना रह ठाइ¹⁷॥
    यह छंद आ० ६ में २१७ तथा आ० १२ में २१० है ।
    लेकिन आ० १२ में अन्तिम दो पंक्तियाँ नहीं हैं ।
    १. आ० १२ नवयोगिनी । २. आ० १२ आयो ।
    ३. आ० १२ नवखंडा । ४. आ० १२ जाणीये ।
    ५. आ० १२ ( में नहीं है) ।
    ६. आ० १२ छीपो ।
    ७. आ० १२ भूजडी ।
    यह छंद आ० ६ में २१८ तथा आ० १२ में २११ है ।
    ८. आ० १२ ढणिया । ९. आ० १२ फडके ।
    १०. आ० १२ वहाकै । ११. आ० १२ कै लेपद्य ।
    १२. अ० २, आ० ६ अङ्ग ।
    १३. आ० १२ फरकौ ।
    १४+१५ अ० २ चित इसे, आ० ६ मन ईमइ, आ० १२ तन फडे ।
    १६. अ० २ कै इहवा रो ( आ० ६ को ) चीर ।
    १७. अ० २ जीसेवीसो ( आ० ६ ससलीस ) जाय ।

– १४८ –
मोमन अधिक उमाहद्दढ ।
जाणउ आज मिलणह¹ सपी सामरि राव² ॥२१७॥
तय जोगिनठ गढ़ अनमेर ।
फिरि करि दीठानी³ च्यारं देस⁴ ॥
पठखिया पउत्ति उघाडि नह ।
सउ सह⁵ राजमती रानी नह देपाइ ॥
छिपउ⁶ आपउ राउ बहुगुण कड ।
दृढ⁷ मुषि वचन कईउ⁸ समुझाइ ॥२१८॥
१. आ० २ तुभ मिलसो, आ० ६ सफै तो मिलै मोहि, आ० ६ जाणो
आज मिले, आ० १२ बाणु आज मिले ।
२. आ० २ आ० ६ सीचरयो राइ, आ० १२ सांबरिराइ ।
यह छंद आ० २, खड ३ में ७८, आ० ६ खंड ३ में ७७,
आ० ९ में २१६ तथा आ० १२ में २१२ है ।
लेकिन आ० २ और आ० ६ में १ पक्ति है—आज रूपी म्हारो
फरकै अग ।
३ पक्ति है—नहीं है ।
५ पक्ति है—हेत (आ० ६ चित्त) जगायो हे सपी ।
३. आ० १२ ( में नहीं है) ।
४. आ० ६ च्यारिउ सेर, आ० १२ चारू सेर ।
५. आ० ६ तो ।
६. आ० १२ लिप्यो ।
७. आ० १२ हु ।
८. आ० १२ वचने कहूं ।
यह छंद आ० ६ में २२० तथा आ० १२ में २१३ है ।
लेकिन आ० १२ में १ली पक्ति है —
“योगनउ पहुतो गढ़ अजमेर ।”
४ थी पंक्ति है—"राखी राजमती ने देहि बोलाई ।”

  • १४६ -
    राय जोगिनिउ १ पट्टउठ जाउ नहं २ पठद्धि ।
    मसम सरीरि नहं ३ विभूति की पड़द्धि ४ ॥
    साकि धतुरा खत्ति ५ पर्या ६ ।
    उठद्ध ७ रायो नह दासी डोघत्ती पाइ ॥
    साध्य मोती पोयती ।
    उथ ८ सतपिणि ९ मोली दीया वद्धासि ॥२१६॥
    १. आ० ६ जोगिनो, आ० १२ योगिनी ।
    २ आ० ६ जाइ ग्रह पैठो, आ० १२ जाइ ग्रह बइठौ ।
    ३ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    ४. आ० १२ विभुत की पात्ति ।
    ५. अ० २ विम, आ० १२ यग्रति ।
    ६. अ० २ घणवै ।
    ७ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    ८+६ आ० ६ ततपिणि, आ० १२ ऊठी ।
    यह छंद अ० २ खट ३ में ७६, ७७, आ० ६ घट ३ म
    ७१, ७५ आ० ६ में २२१ तथा आ० १२ में २१४ है । लेकिन
    अ० २ और आ० ६ में यह छंद निम्न प्रकार है -
    अ० २ (७६) आ० ६ (७४) जोगो बइठो पउलइ जाइ ।
    धभूति सरीसी पोलि कयइ ॥
    आक धतूरा विस घण ।
    बोलइ नोलती बचन मुडाल (आ० ६ बुढोल)॥
    राय लीष्यो रो आवीया ।
    बेगी चचावइ रूपा की माल ॥
    अ० २ (७७, आ० ६ (७५) राय आपण बानो पोइता जाइ ।
    जाइ प्रयान सुणाब्या माहि ॥
    सघलो रावल ढलहलै (आ० ६ फलमलै) ।
    साचन पोवती मोनी की माल
    ( माहि गाल आ० ६ ) ॥
    दासी जाइ सुणपीयो ।
    तब धन उठी मोतीअ चलि ॥