बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

• ८ -
  बेटी पहिण्यो राजा भोज की ।
  राजमती घर धीमन्त राउ¹ ॥ ९ ॥
  दीन² सोपारह³ दरणीयउ⁴ राउ⁵ ।
  मनह आणंद्रीयउ अतिहि उछाह ॥
  वाजे वाजञ्छइ भीसाणे घाउ ।
  घरिमहि⁶ गुडी रे उलुजी⁷ ॥
  दोयद बाजइछइ दुदवडी ।
  कामणि गावइछइ⁸ मंगल च्यारि⁹ ॥
  धुधुआण कुलि¹⁰ उधरउ¹¹ ।
  जट्टघरि¹² आयी¹³ जाति पवारि¹⁴ ॥१०॥
  १. आ० १२ यय ।
  यह छन्द आ० ६ में १०, अ० २ में १६, आ० ६ में १६,
  आ० १२ में १० है। आ० १२ में ४थी पंक्ति है :—पाटि वैसारि
  पायलिग्यो पाइ ।
  २. अ० २ आ० ६ दई, आ० १२ दीन्ही ।
  ३. आ० १२ सोपारी ।
  ४. आ० ६, आ० ६, मनहरपीयउ, अ० २ मनिहरप्याहह, आ०
  १२ मनहरपीयो ।
  ५. आ० १२ यय ।
  ६. अ० २, आ० ६, गढ़माहिं ।
  ७. अ० २, आ० ६, ऊलुली ।
  ८. अ० २, आ० ६, तोरणि, आ० १२ गावै ।
  ९. आ० १२ प्यार ।
  १०. आ० ६, दस, आ० १२ कुल ।
  ११. आ० १२ उधरयो ।
  १२. अ० २ आ० ६, बौंधरि, आ० १२ जउ ।
  १३. आ० ६ आवइछै, आ० ६ आवी, आ० १२ आविस्यै ।
  १४. आ० १२ पुवारि ।
  यह छन्द आ० ६ में १२, अ० २ मे २१, आ० ६ में २१,

• ६ -
  लाख वड बंभण¹ समदीयउलह² राह ।
  दीन्दा तेजी³ कुलह क्याई⁴ ॥
  दीन्हो⁵ सोनउ सोलदउ⁶ ।
  पाट पटघर⁷ पात्राओ⁸ पान ॥
  कर ज्योरी⁹ राणा भणइ¹⁰ ।
  थागिला¹¹ राउ¹² सिउ¹³ रिध्यो¹⁴ मान¹५ ॥११॥
  आ० १२ म ११ है । लेकिन अ० २ तथा आ० ६ म ३री तथा ५वीं
  पत्तियां नहीं हैं ।
  आ० १२ म ३री पत्ति है—नाजारे बाज्या नीसाणे रे घाव ।
  ४थी ,, मनहि आणंदिउ अधिक उछाह ।
  ५वीं ,, दुटवड नानै लै दुटवही ।
  १ आ० १२ बामण ।
  २ अ० २ समददलूह, आ० ६ नै दीयै, आ० १२ समुदायो ।
  ३ आ० ६ तेजोय, अ० २ घोडउ, आ० ६ घोडै ।
  ४ आ० ६ कमाय ।
  ५ अ० २ दीन्हे, आ० १२ दीइउछै ।
  ६ आ० १२ सोनोजी ।
  ७. अ० २ पगेला, आ० ६ बइसारी नै ।
  ८ अ० २ आ० ६, बीड़ा ।
  ९. आ० १२ ज्योडी ।
  १०. आ० ६ कहइ ।
  ११. अ० २ पाढया, आ० ६ पाढीया ।
  १२ अ० २ घाउड, आ० ६ तुन्द, आ० १२ राय ।
  १३ अ० २ म्हाका, आ० ६ माहरा, आ० १२ सू ।
  १४. आ० १२ शषिध्यो ।
  १५. आ० १२ मन ।
  यह छन्द आ० ६ म १३, अ० २ म २२, आ० ६ म २२,
  आ० १२ में १२ है ।

• १० -
  थामण महित भीतरि गयौ राउ ।
  मनह¹ आणंदिय² अधिव उछाह ॥
  गढ अजमेर वधामणी³ ।
  पाट महादेवि राणी नीमीयडधीन⁴ ॥
  संगलड अंतवेर कोपीय⁵ ॥
  थोडी थोडी⁶ म्हाकौ⁷ राषिन्यो माम⁸ ॥१२॥
  राज्ञा⁹ मंत्रीय१० लीयड¹¹ रे धोलाय ।
  थान कदी राजा वारि¹² बइसइ¹³ ॥
  आगहो¹⁴ राजा मोडड¹⁵ धीरिकड¹⁶ ।
  थे सनहु¹⁷ इडयर¹⁸ तुरीय केवाण ॥
  १. आ० १२ मनहि ।
  २. आ० १२ आणंदिड ।
  ३ आ० १२ बघामणा ।
  ४. आ० १२ धन ।
  ५. आ० ६ कोपियड, आ० १२ सयल अंतवर कोपीयो ।
  ६. आ० ६ थोडो थोडो, आ० १३ थोडड ।
  ७. आ० ६ माकउ, आ० १२ म्हाकउ ।
  ८. आ० १२ मान ।
  यह छन्द आ० ६ म १४, आ० १२ म १३ है ।
  ६. आ० १२ राज ।
  १०. आ० १२ मनी ।
  ११. आ० १२ लीयो ।
  १२. आ० १२ चाचरि ।
  १३. आ० १२ बैसाय ।
  १४. आ० ६ आगे, आ० १२ आगे ।
  १५. आ० ६ राजा मोहड, आ० १२ राजा मोहड ।
  १६. आ० १२ धारकौ ।
  १७. आ० १२ समझवी ।
  १८. आ० १२ इयवर ।

• ३१ -
  संजहु¹ गूद² पाजपी ।
  संजऊ³ वाजा४ अवर५ निसारण ॥
  संजऊ⁶ पाइक⁷ पापरया ।
  ये विलंबिण⁸ करिज्यो कहइ⁹ चहुआण१० ॥१३॥
  तठह¹¹ ब्याहरू घालियऊ¹२ बीसलराउ¹३ ।
  चिहु दिसे¹४ थाणा भोज पाठ्ठइ¹५ ॥
  तुरीष भला चढ़ि आविग्यो¹६ ।
  जे थाणा थाते¹७ बोलावीया राय१८ ॥
  कुलीय छत्तीसइ जे चड़इ१९ ।
  वाजा हो वाजणा अवर मड़ाइ२० ॥
  १. आ० १२ सजहुवै । २. आ० १२ घोडा ।
  ३. आ० १२ सजहु । ४. आ० १२ वायना ।
  ५. आ० १२ अवर । ६. आ० १२ सजहुवै ।
  ७. आ० १२ पायक । ८. आ० १२ विलंबम ।
  ९. आ० १२ कहै । १०. आ० १२ चहुवाण ।
  यह छंद आ० १२ में १४, आ० ६ में १५ है।
  ११. आ० १२ तठै ।
  १२. आ० १२ चालीयौ ।
  १३. आ० १२ वीसलराइ ।
  १४. आ० १२ दिसि ।
  १५. आ० १२ पठाय ।
  १६. आ० ६ तुरीषा भला चड़ि आविन्योराय, आ० १२ तुरीय भले रे
  आवियै ।
  १७. आ० १२ क्यु धाण थाते ।
  १८. आ० १२ राइ ।
  १६. आ० १२ चढै ।
  २०. आ० १२ मढा ।

• १७ -
  भाल मग्ग पादव जुइ¹।
  भाउ पाभण तठ्ठै² करइ³ पराण ॥
  मयमंत⁴ इसी सिंगारिजइ⁵।
  दृणि परि⁶ चालीयउ⁷ राइ चउआण⁸ ॥१४॥
  मेलि मिही तषद घडीयउ पुट्ठ राय⁹।
  गूरित्र मंडळ¹⁰ रहिउ छुकाइ ॥
  कउतिग आया¹¹ देवता ।
  स्वर्गहं¹² आवीया¹³ सुरहं¹⁴ पेमाण ॥
  दण उआरइ¹⁵ थपहुरा ।
  तउधन¹⁶ हो वीसल¹⁷ चऊघाण ॥१५॥
  १. आ० १२ जुढे ।
  २. आ० १२ तठे ।
  ३. आ० १० करे ।
  ४. आ० १२ मह मंत ।
  ५. आ० १२ सिंगारि जे ।
  ६. आ० १२ इणपरि ।
  ७. आ० १२ हालीयउ ।
  ८. आ० १२ रावचौहाण ।
  यह छंद आ० ६ म १६, आ० १२ मे १५ है ।
  ९. आ० १२ तठे चढिउ छे राइ ।
  १०. आ० ६ लेह स्यु, आ० १२ पैदै ।
  ११. अ० २ आव्या, आ० १२ कउतिक आयउं ।
  १२. आ० ६ सरगह, अ० २ आ० ६ कोतिग ।
  १३. अ० २ आव्या, आ० ६ मे आया ।
  १४. आ० ६ अमर, अ० २ इन्द्र, आ० ६ इन्द्र, आ० १२ अमर ।
  १५. आ० ६ उतारच्छह, आ० १२ उतारे ।
  १६. आ० ६ तुधनधन, आ० १२ धनधनतुं ।
  १७. आ० ६ वीसलदे, आ० १२ चीसलदे चहुआण ।
  यह छंद आ० ६ मे १७, अ० २, आ० ६ मे २७, आ० १२

• १३ -
  पूजियो गणपति¹ चालीयद्द² जान ।
  जहइ घडरासीय³ दुगुउंनी⁴ मान ॥
  असी⁵ सहस घोडा चढा⁶।
  साठि⁷ सहस पालंगी अपारि⁸ ॥
  हुनर गउड⁹ चाल्या¹⁰ घणा ।
  रावरुणा तणा¹¹ अंत न पार ॥१६॥
  में १६ है किंतु अ० २ और आ० ६ मे १ ली तथा २ री पंक्तियाँ इस
  प्रकार हैं—
  १. जान सजोई बीसलरान ।
  २. रोह उठी रंगि गयो लुभाइ ।
  १. अ० २ विनायक ।
  २ आ० ६ चालीदह, अ० २ चालरोच्छह, आ० १२ चालीछे ।
  ३ अ० २ चौरास्यासहु, आ० १२ लहेचौरासीया ।
  ४. आ० ६ दुगुजी, अ० २ दीघउच्छह, आ० ६ दीघो, आ०
  १२ दुणीजी ।
  ५. आ० १२ असीय ।
  ६. आ० १२ चढ्या ।
  ७ आ० १२ सात ।
  ८ आ० १२ यपार
  ६. आ० १२ गौड ।
  १०. आ० १२ मिल्या ।
  ११. आ० १२ तणउ ।
  यह छंद आ० ६ म १८, अ० १ व आ० ६ म २८, आ० १२ में १७ है ।
  किन्तु अ० २ और आ० ६ म २, ४, ५ तथा ६, पंक्तियों इस प्रकार हैं :—
  ३ साठ सहस नेजा-बरगी ।
  ४ पालकी नइठा राहस पचास ।
  ५. हाथी चाल्या दोइसौ ।
  ६. असी सहस चाल्या फेकाण ।
  इनके अतिरिक्त निम्न दो पंक्तियाँ और हैं :—
  रथ उपरि ध्वज फरहरहैं ।
  सेखाडम्बर नवि सुभह ( आ० ६-द्राह्रयो ) माय ।

• १४ -
  पाइ¹ प॑रण गिरि² तिलक³ दीवाइ⁴ ।
  प्रथम पयाण्ड⁵ पीघउ⁶ से टेलाइ⁷ ॥
  गोयन मांडिय⁸ झालझह्टे⁹ ।
  जुतीय हुत्री ने सवि मिली¹⁰ आइ ॥
  गूमर गडर्डमे दाहिमा¹¹ ।
  कछवाहा डाहा चंदेला¹² ॥
  भाटी हो जेसलमेर का ।
  दलबल देपि दृगड चहुथ्राण ॥
  नइ करीमर यस¹³ भलइ ।
  मर¹⁴ सामरि राजा रिया¹⁵ मेथाण ॥१७॥
  १. आ० १२, पाय ।
  २. आ० १२, सिर ।
  ३. आ० १२, तिलका ।
  ४. आ० १२ पाउ ।
  ५. आ० १२ पदार्या ।
  ६. आ० ६ पवासाय ( काधो बाद में चढ़ाया गया जान पड़ता है )
  आ० १२ कीयो ।
  ७. आ० १२ ठेण्ड ।
  ८. आ० ६ मोड अति, आ० १२ मोदति ।
  ९. आ० १२ झलझले ।
  १०. आ० ६ मिलीपछइ ।
  ११. आ० ६, तिहा दाहिमा, आ० १२, गूजरगोडाते दाहिमा ।
  १२. आ० ६, उलोय चंदेल, आ० १२ घलोय चंदेल ।
  १३. आ० १२, इम ।
  १४. आ० १२, सरिस ।
  १५. आ० १२, की ।
  यह छंद आ० ६ में १६, आ० १२ में १८ है ।
  आ० १२ में ४ थी पक्ति है—"कुलोय छुत्तोसीई मीलीया छै आइ।"

• १५ -
  भर¹ सांभरि थी आवीयउ² राय³ ।
  चंपावती पउत्तलउ⁴ जाइ ॥
  हह⁵ गय अंत न पाइजइ⁶ ।
  पायदलह⁷ हस्तीय सहस⁸ मयंक९ ॥ X
  साठि सहस राजा मिल्या ।
  पालो गिणण¹⁰ न साभह¹¹ अंत ॥१८॥
  देव¹² घयेरह दीयउ¹³ मेवदाण ।
  ऊचरइ¹⁴ थंभण वेद पुराण ॥
  मंगल गायइ¹⁵ कामणी¹⁶ ।
  पंच सग्द करइ¹⁷ थुरझुणकार¹⁸ ॥
  १. आ० १२ सरस ।
  २. आ० १२ आवीयो ।
  ३. आ० १२ राइ ।
  ४. आ० ६ पहुतो, आ० १२ पहुतलि ।
  ५. आ० १२ हय ।
  ६. आ० १२ लभिजइ ।
  ७. आ० १२ मयगल ।
  ८. आ० १२ एकसउ ।
  ९. आ० १० मयमत्त ।
  १०. आ० १२ पालाशिणण ।
  ११. आ० १२ लाभै ।
  यह छंद आ० ६ में २०, आ० १२ में १६ है ।
  १२. अ० २ जाइ ।
  १३. आ० १२ वघेरडै दीयो ।
  १४. आ० १२ वाचउ, आ० ६ जिहा पढै ।
  १५. आ० १२ गायै ।
  १६. आ० १० कामिनी ।
  १७. अ० २, आ० ६ तणा, आ० १२ करै ।
  १८. आ० ६, अ० २, आ० ६, झुणकार, आ० १२ झण्यकार ।

• १६ -
  नेपाटंबर गिरि$^१$ पप्र$^२$ धरद्द$^३$।
  गुवण$^४$ पगउ धारठ$^५$ गृह$^६$ संभार ॥१९॥
  पादफ$^७$ धनुपधर कीयउ$^८$ थागै$^९$वाण ।
  पाताह$^१०$ हो वाजा गहिर मीसाण ॥
  भेरीवरगु$^११$ मिहा भरदरह ।
  थानद्द$^१२$ यरभू जे भजा तूरि$^१३$ ॥
  राजा चाल$^१४$ परिणवा ।
  तटइ$^१५$ नेपाटधर पाइट$^१६$ गूरि ॥२०॥
  १. आ० ६ ( में नहीं है ) ।
  २. आ० ६ ताकीयौ ।
  ३. आ० ६ छद्द, अ० २ दिवउ, आ० १२ धरे ।
  ४. अ० २ आज ।
  ५. अ० २ रुषतराजा, आ० १२ वसतु धारे ।
  ६. आ० ६ इहू, अ० २ जनम, आ० १२ हुई ।
  यह छंद आ० ६ में ७९, अ० २, आ० ६ में ३०, आ० १२ में
  ३० है । किन्तु अ० २ और आ० ६ में छठी पंक्ति इस प्रकार है:—
  आज सपलगा जनम रुमार ।
  और आ० ६ में पहली पंक्ति नहीं है ।
  ७. आ० १२ पाइफ ।
  ८. आ० ६ कीया, आ० १२ ( में नहीं है ) ।
  ९. आ० ६ बाजइ, आ० १२ वाजा ।
  १० आ० १२ दाने ।
  ११. आ० ६ नजारता ।
  १२. आ० १२ वाजैयै ।
  १३. आ० १२ तूर ।
  १४. आ० ६ चालिउ, आ० १२ चालियो ।
  १५. आ० १२ तठै ।
  १६. आ० ६ लुकिएहउ, आ० १२ छाईयो ।
  यह छंद आ० ६ में २२ है, आ० १२ में २१ है ।
  आ० १२ में ३ री पंक्ति है—भेरीवर तूरंदिं भरदरद्द ।

• १७ -
  पाय करूण सिरि¹ बंधियउ² मउड³ ।
  पंचमी⁴ मंतलि गयोड⁵ दुरग चीत्तोड ॥
  राता ही फूंदा पाटका ।
  कडी आबी⁶ हीरा की जोडि ॥
  चिहु दिसि मोतीय झिगमिगइ ।
  कालीय पोलीय छलकलूहइ⁷ ढाल ॥
  एक माता हूजो ऊमना ।
  तवइँ राजा आइ घरू वासी जुइ⁹ धार ॥२१॥
  धारि पयड राजा सामहउ जाइ ।
  पाचमी मजलि यारड बस्या¹⁰ ॥
  १. आ० ६ शिर ।
  २. आ० १२ बंधियो ।
  ३. आ० १२ मौड ।
  ४. अ० २ और आ० ६ प्रथम, आ० १२ पाचमी ।
  ५. अ० २ पयाण्ड, आ० ६ पीयाणो, आ० १२ गयो ।
  ६. आ० १२ बधी ।
  ७. आ० १ दलवैद्ये ।
  ८. आ० १२ तळै ।
  ९. आ० १२ छै ।
  इस छंद की पंक्ति सख्या ४, ५, ६, अ० २ और आ० ६ में इस
  प्रकार है—
  ४. ब्रागण उचरइ वेद पुराण ।
  ५. मगल गावइ कामनी ।
  ६. उठी पेइ नवी सुझै भाण ।
  तथा ७ वीं और ८ वीं पंक्तियां अ० २ और आ० ६ में नहीं है। यह
  छंद आ० ६ में २३ और अ० २ में ३१ है तथा आ० १२ म २२ है ।
  १० आ० ६ पयन्ड ।

– १८ –
सावणी उमगिउ¹ वींगव राउ² ।
राता ही भांड वहूँ सागर छह⁴ पांच ॥
गर झाक्षी उछलियउ⁵ ।
पुमल पुछहुँ रजा कंठि लगाइ ॥२३॥
संजहपद⁷ सामग्मीकड धीर ।
माथिर मोचीप⁸ जड़योउ⁹ जंभीर ॥
जाय सावा¹⁰ पापरि¹¹ पहइ¹² ।
पालपो बद्री जयमवा मूर ॥
आगइ हो गद्दर यड्डू मुद्ध ।
पाजा हो पाइप अंत न पार ॥
भवरंग नाचइ¹³ धपटरा ।
१. आ० १२ उत्तरयो ।
२. आ० १२ गइ ।
३. आ० १२ राजाभीम रहु थीमल ।
४. आ० १२ छै ।
५. आ० १२ करिझाक्षी ऊचउलीयों ।
६. आ० १२ पुछै ।
यह छन्द आ० ६ में २४, आ० १२ में २३ है ।
आ० १० में प्रथम और द्वितीय पंक्ति है—
१. धारकउ राजाजी सामुद्देोजाइ ।
२. पच मचल वासडू वररउ ॥
७ आ० १२ साम्हो जोवैछि ।
८. आ० १० मोत्या ।
९. आ० १० जड़ित ।
१०. आ० १२ सवा ।
११. आ० १२ पापर ।
१२. आ० १२ पडै ।
१३ आ० १२ नाचैछै ।

• १६ -
  सामहेलउ हुवड¹ राइ परिवार² ॥
  मोट दो छगी मालयह ।
  तडह तुरीय संपिगा घनर तुलाह ॥
  उलीभ चंडीवडवूह³ राइ न बारह यार⁴ ।
  स्वामी खोड सामुही याई घर पार⁵ ॥
  कुलीय छत्री सदृगल छह⁶ ।
  सरव सुहागण सुन्दर नारि ॥
  ल्हा उतारइ अपउरा ।
  राजा हो क्षात्रीय⁷ माह⁸ दुवारि ॥२३॥
  तोरण आनीयउ बीसलराउ ।
  थवहर सूहय कउतिग जाइ ॥
  मोत्यां का घाया पड़ई⁹ ।
  चोबा¹⁰ चन्दन तिलक¹¹ सिंदुरि ॥
  ───────────────────────────
  १. आ० ६ सामुदउ हुई, आ० १२ सामइलउ ।
  २ आ० राजा परवार ।
  ३. आ० १२ चडीपोहै ।
  ४ आ० १२ राय न लाईयवार ।
  ५. आ० १२ स्वामी मुसामई आई छै बार ।
  ६. आ० १२ कुलीय छुतीचे सगलैछै ।
  यह छन्द आ० ६ में २५, आ० १२ में ७४ और २५ है किन्तु आ०
  ६ और आ० १२ में पंक्ति ९-१० नहीं हैं ।
  ७ आ० १२ घ्याईयो ।
  ८. आ० १२ बीद ।
  ९. आ० २ किया, आ० ६ हूया, आ० १२ पड़े ।
  १०. आ० ६ करू ।
  ११. आ० १२ तेल ।

• २० -
  धवलौ सवली वरदृ¹ धारनी ।
  जालि परि नारंगि² उग्या³ सूरि⁴ ॥२४॥
  राजा जी⁵ उवन्या⁶ नयर⁷ मझारि ।
  मन माहे⁸ हरषीय⁹ राजकुवारि ॥
  जाइ¹⁰ रूपी वरउ¹¹ धारवी ।
  कलस¹² संपूरण¹³ पूनिम चन्द ॥
  मुरनर¹⁴ मोह्या सुरगश¹⁵ ।
  १. श्र० ८ श्र० ६ (में नहीं है) ।
  २. श्र० १२ रोहिणी ।
  ३. श्र० २ श्र० ६ उगियो, श्र० १२ ऊगोयो ।
  ४. श्र० १२ सूर ।
  यह छन्द श्र० ९ में २७, श्र० ८ में ५२, श्र० ६ में ४६
  श्र० १२ में २६ है । श्र० २ में दूसरी पंक्ति इस प्रकार है-
  पंच सगी मिली कलस बंधावि
  श्र० १२ में प्रथम दो पंक्तिया इस प्रकार है:-
  १. तोरण आनीयो वीसल राय ।
  २. आडदिय सुदृ य कौतिक जाइ ।
  ५. श्र० २ बीसल, श्र० ६ वीसल ।
  ६. श्र० २ आव्यौ, श्र० ६ आवीयो ।
  ७. श्र० ६ नगर, श्र० १२ नगर ।
  ८+९. श्र० २, श्र० ६ मंत हरषीजन, श्र० ६ मनमाहे हरपीया, श्र०
  १२ मन माहि ।
  १०. श्र० २ चाल्यो, श्र० ६ चाली ।
  ११. श्र० १२ फरौ ।
  १२. श्र० २ श्र० ६ सकल ।
  १३. श्र० २ दिसो जीसो, श्र० ६ दीसे जसो ।
  १४. श्र० १२ सुरवर ।
  १५. श्र० ६ छुइ देवता, श्र० २ श्र० ६ देवता ।

• २१ -

गोकुल¹ माहि जिस² प्रतिक्ष्य³ गोयंद⁴ ॥२५॥
सात सहेलीय⁵ धइठी छइ⁶ थाइ ।
राजा हो⁷ माय⁸ पूजावूण⁹ जाइ ॥
चन्दण सीप भरी लीय ।
काथ¹⁰ सोपारीय पाश हो¹¹ पान ॥
रंग¹² हथलेवड वाहिजइ¹³ ।
आणि कि¹⁴ वइठा¹५ हो रहिमणि¹⁶ कान्ह ॥२६॥

१. अ० २ गोवल माहि ।
२. अ० २ जिय, आ० १२ भिसउ ।
३ अ० २ सोहइ, आ० ६ वसै, आ० १२ प्रत्यक्ष ।
४. आ० १२ गोविंद ।
यह छन्द आ० ६ में २८, अ० २ में ४८, आ० ६ में ४६ तथा
आ० १२ में २७ है ।
५. अ० २, आ० ६ पच सबी मिलि ।
६ अ० २ ( नहीं है ) आ० १२ छै ।
७. अ० २ आ० ६ राजा है, आ० १२ राजाजी ।
८. आ० १२ माइ ।
९. अ० २ पुजावण, आ० १२ पुजायण ।
१०. आ० १२ हाथि ।
११ अ० २, आ० ६०, आ० ६ पाका, आ० १२ सुपारिय पाका जी ।
१२ अ० २ हृद, आ० ६ हरषै ।
१३. अ० २ जोडियउ, आ० ६ मेलीयौ, आ० वाहीजै ।
१४. आ० ६ जाणिकरि ।
१५. आ० १२ बैठी ।
१६. आ० १२ रूपमणी ।
यह छन्द आ० ६ मे २६, आ० ६ में ५२, अ० २ में ५७, आ०
१२ में २८ है । अ० २ तथा आ० ६ म तीसरी पक्ति इस प्रकार है—
मोतीया का रे आया पटद्द ।

• २२ -
  देसि १ मालवह २ हुड ३ उद्दाह ४ ।
  राजमती पउ ५ रयउ ६ यंवाह ॥
  चम्दरस पाट पह मोहट्ठठ ।
  मोना की ७ चउरी ८ मूंणा ९ पी माल ॥
  पहिल १० फेरइ दीग ११ दायूजउ १२ ।
  मण्डलगढ़ मंड १३ ऊपर १४ मात १५ ॥ २७ ॥
  दूजइ १६ फेरइउठ १७ घिरइ १८ राह ।
  भानमती राणी सुमर की माइ ॥
  १. आ० ६ देस, आ० १२ देस ।
  २. आ० २, आ० ६ मालागिर, आ० १२ मालवै ।
  ३. आ० ६ हूपड, आ० २ हूवड ।
  ४. आ० ६ उच्छाह ।
  ५. आ० २ गजकुंवर को, आ० १२ पेरउ ।
  ६. आ० २ हूउड, आ० १२ रच्योरे ।
  ७. आ० ६ साना तणी ।
  ८. आ० १२ चारी ।
  ९. आ० २, आ० ६ मोती को, आ० ६ मोती री, आ० १२ मोती की ।
  १०. आ० ६ पहिले, आ० १२ पहिलै ।
  ११. आ० २ राय, आ० ६ (में नहीं है), आ० १२ फेरै दीयो ।
  १२. आ० २ दे डाइची (दैशाइची) आ० ६ डाइचो, आ० १२ दायोजउ
  १३. आ० ६ सिउ, आ० २, आ० ६ साँ ।
  १४-१५ आ० २ देइ कुढाल, आ० ६ देस कुठाल ।
  यह छन्द आ० ६ में ३०, आ० ६ में ५६, आ० २ में ६०, आ० १२
  में २६ है । आ० १२ में अंतिम पंक्ति है—
  मंडलियउ मुक परिमाल ।
  १६ आ० २ आ० ६ तीजो, आ० १२ दूजै ।
  १७+१८. आ० २ आ० ६ जबफेरइ छै, अ १८ १२ फेरे फिरियौछे ।

• २३ -
  काईं¹ देद्दहइ² दाइजउ³ ।
  उण दीन्हा⁴ अरथ⁵ गरथ⁶ भंडार ॥
  दीनउ छइ देस सवालपउ ।
  सर⁷ सोभरि⁸ सिउं⁹ नागर चाल ॥
  टउंक टोडा¹⁰ तेहविचाल ।
  सावढो बूंदी सरिमिरु देस कंडाल¹¹ ॥२८॥
  तीजद्द¹² फेरइ¹³ फेरीयउ¹⁴ राय¹⁵ ।
  सगल थतेउर बइठउ छइ आइ ॥
  कायउ¹⁶ दीजइ छइ दाइजउ¹⁷ ।
  १ आ० ६ काउ, अ० २ आ० ६ राजकुवर, आ० १२ कायुं ।
  २ अ० २ आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १२ दियो छे ।
  ३ अ० २ दादाइची, आ० ६ नी डाइची, आ० १२ दायजइ ।
  ४+५ अ० २ आ० ६ दीया साथ न, आ० १२ उणि दीना छे, अरथ ।
  ६. आ० १२ दरथ ।
  ७+८ अ० २ दीग संमर, आ० १२ सरस सामरि ।
  ९. अ० २ दीपा, आ० १२ मुं ।
  १०. आ० १२ टोडा छे ।
  ११ आ० १२ कडडाल ।
  यह छन्द आ० ६ में ३१, आ० ६ में ५८, अ० २ में ६२, आ०
  १२ में ३० है । अ० २ में इस छन्द की दूसरी कड़ी है-“वाड महादे
  राखी लीई छइ बुलाई ।” तथा तीसरी कड़ी है-“राज कुंवर दादाइची ।”
  चौथी पंक्ति है, “दीघा संभर नागर चाल ।” छठी पंक्ति है-“माडल गढ़
  से ऊपर माल ।” आ० ६ में भी अन्तिम पंक्ति अ० २ की तरह है ।
  १२+१३ अ० २ आ० ६ दूजो फेरो, आ० १२ तीजे फेरै ।
  १४. आ० १२ फिरियो छे ।
  १५. आ० १२ राड ।
  १६ आ० ६ काय, आ० १२ फायुं ।
  १७. अ० २ दादाइची दाइ जी २ आ० ६ का दायची ( = को दायजौर) ।
  आ० १२ दायजौ ।

• २४ -
  दीन्हा तातीय तुरीय गुमाइ ॥
  दीन्हो१ राज देव मणोवरठ ।
  माग समुंद२ सोरठ गुजरात३ ॥२९॥
  कंथि४ जनोइव५ पहिरह६ चीर ।
  हाथि७ तम्बारह८ धंजल९ नीर ॥
  राजा पहदल१० साइतड११ ।
  सीसन पालथी साभट्ट सउडि१२ ॥
  पुछीय क्षत्री ने पावती ।
  पाय पपलितह पुनियड मडइ ॥
  १. आ० ६ दीधो, आ १२ दीनउ ।
  २. अ० २ समद ।
  ३. आ० १२ गुजरात ।
  यह छंद आ० ६ में ३२ आ० ६ में ५७, अ० २ में ६१, आ०
  १२ में ३१ है । इस छंद की ४थी पंक्ति अ० २ में है :—"दीवा साचन
  खरथ भंटार ।" तथा आ० ६ में है :—"दीना सामइणी नवसर हार ।"
  आ० १२ में दूसरी पंक्ति है :—सगलो अतेवर बेटो छे आद ।
  चौथी पंक्ति है :—दीना तेनीय तुरी घउपाइ ॥
  ४. आ० ६ गलइ, आ० १२ पहिंथि ।
  ५. आ० ६ जनोई राश, आ० १२ जनेऊ ।
  ६. आ० १२ रहपहिरणी ।
  ७. आ० ६ हाये ।
  ८. आ० ६ तम्ब्राले राजा, आ० १२ प्रथालू ।
  ९. आ० ६ अचले, आ० १२ अजलि ।
  १०. आ० ६ पिद्दलइ, आ० १२ दियो छे ।
  ११. आ० १२ दायजी ।
  १२. आ० १२ सौडि ।

• २५ -
  घर जोरी राजा भयाद्द ।
  तुम्ह१ बारहा२ गढ३ सिंहगढ४ चीतॊड़ ॥३०॥
  राजा कहइ५ बारि घुरारि६ नीसाण ।
  मनमाहे हरपीयउ७ बोसल्ल चहुंआंण ॥
  परकीयउ८ राजा भोज कहइ९ ।
  म्हारइ१० अंचल वधी११ राजकुमारि ॥
  सफल दिहाडउ१२ आज कउ१३ ।
  गड धरि आयोइ१४ जासि पयारि ॥३१॥

१+२. आ० ६ तुम्ह नइ बारह ।
३. आ० ६ गड़ासु आ० १२ गड़ासु ।
४. आ० १२ दुरग ।
यह छन्द आ० ६ में ३३, आ० ६ में ६४, अ० २ (में नहीं है)
आ० १२ में ३२ है । आ० ६ में चौथी कड़ी है-"चोथो फेरो फेरीयो ।"
आ० १२ में ६ तथा ७ पंक्तियां हैं—
६-पाइ पपालिने पुजीया मौड ।
७-फर जोडी राजा भयौ ।
५. आ० १२ कै ।
६. आ० ६ घुराजी, आ० १२ घुरयारे ।
७. आ० १२ हरषीयो ।
८. आ० १२ परसवी ।
९. आ० १२ कै ।
१०. आ० १२ म्हाकै ।
११. आ० ६ बांधी छै, आ० १२ बाधी छै ।
१२. आ० १२ दिहादो ।
१३. आ० १२ कौ ।
१४. आ० १२ आई ।
यह छन्द आ० ६ में ३४, अ० २ तथा आ० ६ (में नहीं है),
आ० १२ में ३३ है ।

• २६ -
  पाटि पह्टीअइ १ राजदुआरि ।
  पहिहि पटोली २ सिरि गुनही ३ सार ॥
  फानिद ४ मुकुट झिगमिगइ ५ ।
  सोवन ६ सावरी ७ तिलक ८ निलाइ ९ ॥
  रूप देखी राजा हसइ १० ।
  त्रिभुवन मोहिय ११ राजदुआर १२ ॥५२॥
  जाणि वासइ १३ पधार १४ हो राइ १५ ।
  राजा परीहन जीवइ १६ बोलाई १७ ॥
  १. आ० ६ पैठा अछर अ० २ पहटा दुई, आ० १२ पैठो छे ।
  २. अ० २ वरन ।
  ३. अ० २ चादर, आ० ६ नबसर ।
  ४. आ० ६ फानिदि, अ० २ फान्हे, आ० ६ फाने, आ० १२ फाने ।
  ५. अ० २ आदोया, आ० ६ ताहीदा ।
  ६. अ० २ सरण आ० ६ सरन ।
  ७. अ० २ सानारो, आ० ६ सोभातणो ।
  ८. अ० २ मुकुट, आ० ६ मुगट ।
  ९. आ० ६ नेलाड, आ० १२ निलाडि ।
  १०. आ० १२ इस्यो ।
  ११. आ० ६ माहइए, अ० २ माँहर, आ० ६ मोहोराणि, आ०
  १२ मोहे ।
  १२. आ० ६ राजदुआरि, आ० ६ देप परमार । आ० १२ जानिपुवार !
  यह छन्द आ० ६ में ३५, आ० ६ में ५४, अ० २ में ५८ तथा
  आ० १२ में ३४ है ।
  १३. आ० बासे ।
  १४. आ० १२ पधारूया ।
  १५. आ० १२ राउ ।
  १६+१७. आ० १२ थपकउ ।

• २७ -
  ब्याह करावण देइछइ¹ दान ।
  अरथ भंडार नहूँ² क्षति घणउ³ मान ॥
  दोन्हा छहूँ⁴ तेजो हासला ।
  तुम्ह हासीय सरिसउ⁵ कोट इसार ॥३३॥
  जूरा रमण बइसारहूँ⁶ छहूँ⁷ राय ।
  सात सोपारी फूलिकियउ⁸ पसाउ ॥
  सवालाप कड मुरडउ⁹ ।
  राजागी जोतउ छहूँ¹⁰ सातेदाइ¹¹ ॥
  राजमती बिलपी हुई ।
  दसइ मुलकई चौसठ राहू ॥३४॥
  १ आ० १२ दीवैछै ।
  २. आ० १२ नै ।
  ३. आ० १२ घण ।
  ४ आ० १२ दीनछै ।
  ५. आ० १२ सरिस ।
  यह छंद आ० ६ में २६ तथा आ० १२ में ३५ है ।
  आ० ६ में २री ओर तीसरी पंक्ति के अनन्तर एक पंक्ति और इस प्रकार है—
  “आवो पुरोहित रात्र का !”
  ६ आ० १२ बैसारयो ।
  ७ आ १२ छै ।
  ८. आ १२ पलकियो ।
  ९ आ० ६ मुदहउ ।
  १०. आ० १२ जोता छै ।
  ११. आ० १२ सातेइदाउ ।
  यह छंद आ० ६ में ३७, आ० १२ में ३६ है ।
  आ० १२ में तीसरी पंक्ति नहीं है । अंतिम पंक्ति है—
  “इसे मुलकै तब बीसलराउ ।”