बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
नरपति नाल्ह द्वारा
गवरूा¹ नंदन त्रिभुवन सार ।
नाद भेदइ² थारइ उदर भंडार ॥
एक दंतउ मुषि³ झलहलइ⁴ ।
मुषिकउ⁵ वाहण तिलरु सेंदूरि⁶ ॥
करि जोड़ि⁷ नरपति⁸ भणइ ।
आषि करि⁹ रोहणी निसि¹⁰ तपउ¹¹ सूरि¹² ॥ १ ॥
भवण नइ देपउरे रवि तपई¹³ ।
१. आ० २ गौरी । आ० ६, ६ गवरिवा । आ० १२ गउरि ।
२. आ० २ आ० ६, वैदा ।
३. आ० २ आ० ६, मुख । आ० १२ मुपे ।
४. आ० ६ झलमलइ (झलमलि = झलमलइ) ।
५. आ० २ मूषा आ० ६ मूषाक ।
६ आ० २ सेंदुर, आ० १२ सिंदूर ।
७. आ० २ जोड़ै ।
८. आ० ६ नाहलो (= नाल्हो) ।
९. आ० २ जाणिक, आ० ६ जाणकि ।
१०. आ० २ रोहिणीउड, आ० ६ रोहिणीउड, आ० ६ रोहिणीयु,
आ० १२ रोहिणीजिउ ।
११. आ० ६ तपे आ० १२ तपइ ।
१२. आ० १२ सूर ।
१३. आ० १२ तलइ ।
यह छंद आ० ६ में १, प्र० २ में २, आ० ६ में १, आ० १२
में १ है ।
इस छंद की अंतिम पंक्ति हस्त लिखित प्रति की छंद नं० २ की प्रथम
पंक्ति है । लेकिन यह भूल से लिखी हुई ज्ञात होती है । क्योंकि यह पंक्ति
ध्रुवक के रूप में है जो प्रत्येक छंद के अंत में आता है ।
- २ -
हंस गमणि¹ मृगालोचनी² नारि ।
सीम मगग्ह दिन गिणइ³ ॥
सतपिण⁴ उलीछइ राजदुवारि ।
चिहु दिसि नाह निहालती ॥
का⁵ सिरजी⁶ उलगणा⁷ की नारि ।
जाइ दिहाडउ झूरता⁸ ॥ २ ॥
दूसरौ⁹ कडवड¹⁰ गणपति गाइ ।
नवणि नवकरि¹¹ लागे जी पाइ¹² ॥
तोदि लंबोदर रीनगउ¹³ ।
सिद्धि बुधि का स्वामी मुगति दातार¹⁴ ॥
१. अ० २ हंस गाहणि, आ० १२ गज गमणी ।
२ अ० २ मिगलोचनि, आ० ६ मृगलोचणी ।
३. आ० ६ गणै ।
४. आ० ६ सायघण, आ० १२ ततपिण ।
५. अ० २, आ० ६ जिण, आ० १२ काइ ।
६ अ० २ सिरजइ, आ० ६ सिरजा ।
७. आ० ६ उलिगणधर ।
८. आ० ६ भूरती, आ० १२ रे झूरता ।
यह छंद अ० २ में १, आ० ६ में २, आ० ६ में २, आ० १२ में
३ है । अ० २ में एक और अतिरिक्त पाठ है—"इसी नारी न देव
दुग्गिणीकाइ" आ० १२ में चौथी पंक्ति है—"नाहनइ जोवइरे
चिहुँदिसइ ।"
९ आ० १२ दुसरइ ।
१० आ० ६ कडवेजी, आ० १२ कडुवइजी ।
११. आ० ६ नमीकरी, आ० १२ नवण कहूँ ।
१२. अ० २ बीनम्, आ० ६ बीनउ, आ० १२ बीनवु ।
१३ अ० २ भूलेउ, आ० १२ भूलोजी ।
१४. आ० १२ अवलागुजी पाइ ।
- ३ -
चउथि फउं थारउ पारखउ ।
तंजी भूलडजी¹ अक्षर आणिस्यो ठाइ ॥ ३ ॥
हंस बाहण देवी करधरउ² वीण ।
जूठउ³ किरत कहई⁴ कुल हीण⁵ ॥
वर देइओ⁶ मातासारदा⁷ ।
भूलउ⁸ अक्षर आणिस्यो ठाइ ॥
तह⁹ तूठी¹⁰ अक्षर¹¹ जरइ¹² ।
नाह्र भवइ अति सरसीय वाणि¹³ ॥ ४ ॥
१. आ० १२ सिद्धि नई तुद्धि तणउ भंडार ।
यह छंद आ० ६ में ३, अ० २ मे ४, आ० ६ में ३, आ० १२ में
२ है । लेकिन अ० २ में १, २, ४ तथा ५ पंक्तियां निम्न प्रकार से हैं :-
१. तुठी सारदा त्रिभुवन-माई ।
२. देव विनायक लागू हू पाय ।
४. चउसठि जोगिनि का अगिवाण ।
५. चडय जोहारू रोपरौ ।
२. आ० ६ ग्रहइ, आ० १२ करिधरी ।
३. अ० २ कुकठबंधू बोलू, आ० १२ झूठउ जो कवित ।
४. आ० ६ कहूँ ।
५. आ० ६ मतिहीण ।
६. आ० ६ दीयो ।
७. आ० ६ देवी सारदा, आ० १२ सारदा ।
८. आ० १२ भूलोजी ।
९. अ० २ तो ।
१०. अ० २ तूठा, आ० १२ तूठइ ।
११. अ० २ वर ।
१२. अ० प्रापियइ, आ० १२ जुटइ ।
१३. आ० १२ वाण ।
यह छंद आ०६ में ४, अ०२ में ५, आ०६ में ४, आ०१२ में ४ है ।
- ४ -
भारह रमायण रम भरी गाइ ।
नृती छइ¹ मारदा त्रिभुवन माय ॥
उलगाणा गुण² वनवड³ ।
मुगुण⁴ सामाणमा⁵ संपेविना⁶ रानि ॥
स्त्रीयचरित्र⁷ घण⁸ पणू⁹ लहह ।
एक्की अक्खर¹⁰ वञ्न¹¹ विसाम ॥ ५ ॥
किंतु आ० २ में २, ३, ५ और ६ पंक्तियाँ इस प्रकार हैं
२. सुकट फथू षोलू कुलदेण ।
३. तो तूंठा वर प्रापिणइ ।
५. वीसलदे रास प्रगासता ।
६. नाल्ह कहइ जिणि आनइ हा गाडि ।
इसी प्रकार आ० ६ में निम्न दो पंक्तियां अतिरिक्त हैं:—
सरसता सामणि करी वै पसाय ।
रास कहूँ राजा वीसलराय ॥
१. आ० १२ नूतह जूठी छै ।
२. आ० ६ रग ।
३. आ० ६ वराखण्ड, आ० २ वरखता, आ० १२ वरखण्ड ।
४ आ० २ फुकड, आ० १२ मुगुण ।
५. आ० ६ सुमाणस, आ० १२ सुमाणसा ।
६ आ० २ जिण कहई, आ० ६ तुम्हे संपस्यो, आ० १२ सो ।
-प्यो रास ।
७. आ० २ अस्त्री चरित, आ० १२ सतीय चरित ।
८. आ० २ गति ।
६. आ० २ फो, आ० १२ लपलहै ।
१०. आ० २ आखर ।
११ आ० २ रस सरइ ।
यह छंद आ० ६ में ५, आ० २ में ३, आ० ६ में ४, आ० १२
म ५ है । किंतु आ० २ में और आ० ६ में ४ थी पंक्ति इस
प्रकार है:—
- ५ -
राजमतीय कुमरीय मनद चितवइ १ ।
हंसिवि बेटी २ बात पदि जाइ ॥
सुणउ नरेसर बीनती ।
रूपक इम मोहनी जाण ३ ॥
सुरगिहि ४ मोहयद ५ देवता ।
जोइज्यो वर थति सगुण ६ सुजाण ॥ ६ ॥
पडिया ७ तोन बोलाअहद्दई ८ राय ९ ।
लेषतडउ १० पाह्मा ११ राजलइ १२ आय १३ ॥
प्र० २-कुकल कुमारिसा जिण कढ्ढई रास ।
आ० ६-कुकल कुमारणस सीप न लाय ।
आ० १२ में प्रथम पंक्ति है-नाल्ह सायण राखभ गाय तथा अंतिम
पंक्ति है-एकणि कुनचन सरब विणास ।
१. आ० ६ मनहि चिताय ।
२ आ० ६ हस इस वेटी ।
३. आ० ६ मांनी जाण ।
४. आ० १२ सरगहि ।
५ आ० १२ मोध्याह्रै ।
६ आ० १२ सुगण ।
यह छंद आ० ६ मे ६ है, आ० १२ में ६ है। लेकिन आ० १२
में इसकी प्रथम चार पंक्तियाँ हैं -
१. राजमती यौवन भरो ।
२. बापनइ पासितइ मेहइ कुवरी ।
३. सुणहु नरेसर बीनती ।
४. रूपइक दर्प मेन्ही जाण ।
७. प्र० २ पाह्या ।
८. प्र० २ हा, आ० १२ ता नर बोलारइ है ।
६. आ० १२ राय ।
१०. आ० ६ पतउउ लेइ करि ।
११. प्र० २ जसा, आ० १२ धे ।
१२ प्र० २ मेणउ, आ० १२ पेला बी ।
१३. प्र० २ आई ।
- ६ -
मुगर¹ साँ² था म्हारा³ पाँढ्या⁴ ।
आणि कोई नर⁵ चतुर सुजाण ॥
सुरगद⁶ मोहइ⁷ देवता ।
पर बीसल विचिछण राजा बीसलदेउ चहुयाण ॥ ७ ॥
गढ अजमेरि⁸ वसह्रि⁹ भूवालि१० ।
चहुयाण कुल¹¹ तिलक सिंगार¹² ॥
१. आ० २ मुदिन, आ० १२ सोउर ।
२. आ० २ कहे, आ० ६ कहहि, आ० १२ सोये ।
३. आ० २ रूढ़ा, आ० ६ म ।
४. आ० ६ शेणसी ।
५. आ० १२ नागर ।
६. आ० २ आ० ६ सुरनर, आ० १२ सुरगदि ।
७. आ० १२ मोहइ छे ।
यह छन्द आ० ६ में ८, आ० २ में १५, आ० ६ में १२,
आ० १२ में ८ है । किन्तु आ० २ में पंक्ति नं० ४ और ६ इस
प्रकार हैं :—
४. चतुर नागण ईसउ आणव्यो चंद ।
६. जिम गोवल माहि सोहइ गोव्यंद ।
और आ० ६ में पंक्ति नं० ४ और ६ हैं :—
४. चतुर नर आणजो बींद ।
६. उवाका चरण दीसि जिसा पुनिम चंद ।
आ० १२ में अंतिम पंक्ति है—धीरविचक्षण बीसल चहुवाण ।
८. आ० ६ अजमेरा, आ० १२ अजमेरे ।
९. आ० ६ वसैजी, आ० १२ वसइरे ।
१०. आ० ६ भूपाल, आ० १२ भोवाल ।
११. आ० ६ वंस, आ० १२ चहंवाण कुल ।
१२. आ० ६ नेत्सहि ।
- ७ -
कुलीय¹ पुत्री से² ऊलगइ ।
महमत्तह³ स्त्रीय सहस अठार ॥
लाख तोरा घरे⁴ पापरहूँ⁵ ।
ईसठ वर वीसलदे⁶ बहुथाण ॥ ८ ॥
वाभण⁷ भाट⁸ बोलाइद्लह⁹ राय ।
छगन सोपारीय¹⁰ दोन¹¹ पठाइ¹² ॥
गइ अजगेर¹³ थेगग¹⁴ करड ।
उच्चइ का पाटि¹⁵ महिसारि¹⁶ नइ पपाञ्जिओ पाइ ।
१. आ० ६ चोरास्या ।
२. आ० ६ जिहा, आ० १२ सेई ।
३. आ० ६ मयदह ।
४. आ० ६ पाषर ।
५. आ० ६ पडै ।
६ आ० ६ बीसलते, आ० १२ सुवर बीसल ।
यह छन्द आ० ६ म ६, आ० ६ म १७, आ० १२ म ६ है।
किन्तु आ० ६ म पंक्तियों ४ और ६ इस प्रकार हैं :-
४. वाण्या हस्ती घुरै नीसाण ।
६ वाडीश साभी वर वासल राय ।
आ० १२ म ४ थी तथा ५ वीं पंक्तियाँ हैं :-
४. मयमत्त हस्तीय गुजइहै नारि ।
५. लाख तुरी पाषर पडै ॥
७. अ० २ पाटया, आ० ६ पाढीया ।
८. अ० २ आ० ६, तोहि ।
९. अ० २ वालावइ, आ० १२ छै ।
१०. आ० १२ सुपारीय ।
११. आ० ६ दीप, अ० २ लेकरि आ० ६ लेई ।
१२. अ० २ जाहि, आ० ६ राजलैजाय ।
१३. अ० २ अजमेरा, आ० १२ अजगेरि ।
१४ आ० ६ जायग्था, आ० १२ गमन ।
१५. अ० २ चउरी, आ० ६ चाचर ।
१६. अ० २ वहंसी, आ० ६ पैठ ।
- ८ -
बेटी पहिण्यो राजा भोज की ।
राजमती घर धीमन्त राउ¹ ॥ ९ ॥
दीन² सोपारह³ दरणीयउ⁴ राउ⁵ ।
मनह आणंद्रीयउ अतिहि उछाह ॥
वाजे वाजञ्छइ भीसाणे घाउ ।
घरिमहि⁶ गुडी रे उलुजी⁷ ॥
दोयद बाजइछइ दुदवडी ।
कामणि गावइछइ⁸ मंगल च्यारि⁹ ॥
धुधुआण कुलि¹⁰ उधरउ¹¹ ।
जट्टघरि¹² आयी¹³ जाति पवारि¹⁴ ॥१०॥
१. आ० १२ यय ।
यह छन्द आ० ६ में १०, अ० २ में १६, आ० ६ में १६,
आ० १२ में १० है। आ० १२ में ४थी पंक्ति है :—पाटि वैसारि
पायलिग्यो पाइ ।
२. अ० २ आ० ६ दई, आ० १२ दीन्ही ।
३. आ० १२ सोपारी ।
४. आ० ६, आ० ६, मनहरपीयउ, अ० २ मनिहरप्याहह, आ०
१२ मनहरपीयो ।
५. आ० १२ यय ।
६. अ० २, आ० ६, गढ़माहिं ।
७. अ० २, आ० ६, ऊलुली ।
८. अ० २, आ० ६, तोरणि, आ० १२ गावै ।
९. आ० १२ प्यार ।
१०. आ० ६, दस, आ० १२ कुल ।
११. आ० १२ उधरयो ।
१२. अ० २ आ० ६, बौंधरि, आ० १२ जउ ।
१३. आ० ६ आवइछै, आ० ६ आवी, आ० १२ आविस्यै ।
१४. आ० १२ पुवारि ।
यह छन्द आ० ६ में १२, अ० २ मे २१, आ० ६ में २१,
- ६ -
लाख वड बंभण¹ समदीयउलह² राह ।
दीन्दा तेजी³ कुलह क्याई⁴ ॥
दीन्हो⁵ सोनउ सोलदउ⁶ ।
पाट पटघर⁷ पात्राओ⁸ पान ॥
कर ज्योरी⁹ राणा भणइ¹⁰ ।
थागिला¹¹ राउ¹² सिउ¹³ रिध्यो¹⁴ मान¹५ ॥११॥
आ० १२ म ११ है । लेकिन अ० २ तथा आ० ६ म ३री तथा ५वीं
पत्तियां नहीं हैं ।
आ० १२ म ३री पत्ति है—नाजारे बाज्या नीसाणे रे घाव ।
४थी ,, मनहि आणंदिउ अधिक उछाह ।
५वीं ,, दुटवड नानै लै दुटवही ।
१ आ० १२ बामण ।
२ अ० २ समददलूह, आ० ६ नै दीयै, आ० १२ समुदायो ।
३ आ० ६ तेजोय, अ० २ घोडउ, आ० ६ घोडै ।
४ आ० ६ कमाय ।
५ अ० २ दीन्हे, आ० १२ दीइउछै ।
६ आ० १२ सोनोजी ।
७. अ० २ पगेला, आ० ६ बइसारी नै ।
८ अ० २ आ० ६, बीड़ा ।
९. आ० १२ ज्योडी ।
१०. आ० ६ कहइ ।
११. अ० २ पाढया, आ० ६ पाढीया ।
१२ अ० २ घाउड, आ० ६ तुन्द, आ० १२ राय ।
१३ अ० २ म्हाका, आ० ६ माहरा, आ० १२ सू ।
१४. आ० १२ शषिध्यो ।
१५. आ० १२ मन ।
यह छन्द आ० ६ म १३, अ० २ म २२, आ० ६ म २२,
आ० १२ में १२ है ।
- १० -
थामण महित भीतरि गयौ राउ ।
मनह¹ आणंदिय² अधिव उछाह ॥
गढ अजमेर वधामणी³ ।
पाट महादेवि राणी नीमीयडधीन⁴ ॥
संगलड अंतवेर कोपीय⁵ ॥
थोडी थोडी⁶ म्हाकौ⁷ राषिन्यो माम⁸ ॥१२॥
राज्ञा⁹ मंत्रीय१० लीयड¹¹ रे धोलाय ।
थान कदी राजा वारि¹² बइसइ¹³ ॥
आगहो¹⁴ राजा मोडड¹⁵ धीरिकड¹⁶ ।
थे सनहु¹⁷ इडयर¹⁸ तुरीय केवाण ॥
१. आ० १२ मनहि ।
२. आ० १२ आणंदिड ।
३ आ० १२ बघामणा ।
४. आ० १२ धन ।
५. आ० ६ कोपियड, आ० १२ सयल अंतवर कोपीयो ।
६. आ० ६ थोडो थोडो, आ० १३ थोडड ।
७. आ० ६ माकउ, आ० १२ म्हाकउ ।
८. आ० १२ मान ।
यह छन्द आ० ६ म १४, आ० १२ म १३ है ।
६. आ० १२ राज ।
१०. आ० १२ मनी ।
११. आ० १२ लीयो ।
१२. आ० १२ चाचरि ।
१३. आ० १२ बैसाय ।
१४. आ० ६ आगे, आ० १२ आगे ।
१५. आ० ६ राजा मोहड, आ० १२ राजा मोहड ।
१६. आ० १२ धारकौ ।
१७. आ० १२ समझवी ।
१८. आ० १२ इयवर ।
- ३१ -
संजहु¹ गूद² पाजपी ।
संजऊ³ वाजा४ अवर५ निसारण ॥
संजऊ⁶ पाइक⁷ पापरया ।
ये विलंबिण⁸ करिज्यो कहइ⁹ चहुआण१० ॥१३॥
तठह¹¹ ब्याहरू घालियऊ¹२ बीसलराउ¹३ ।
चिहु दिसे¹४ थाणा भोज पाठ्ठइ¹५ ॥
तुरीष भला चढ़ि आविग्यो¹६ ।
जे थाणा थाते¹७ बोलावीया राय१८ ॥
कुलीय छत्तीसइ जे चड़इ१९ ।
वाजा हो वाजणा अवर मड़ाइ२० ॥
१. आ० १२ सजहुवै । २. आ० १२ घोडा ।
३. आ० १२ सजहु । ४. आ० १२ वायना ।
५. आ० १२ अवर । ६. आ० १२ सजहुवै ।
७. आ० १२ पायक । ८. आ० १२ विलंबम ।
९. आ० १२ कहै । १०. आ० १२ चहुवाण ।
यह छंद आ० १२ में १४, आ० ६ में १५ है।
११. आ० १२ तठै ।
१२. आ० १२ चालीयौ ।
१३. आ० १२ वीसलराइ ।
१४. आ० १२ दिसि ।
१५. आ० १२ पठाय ।
१६. आ० ६ तुरीषा भला चड़ि आविन्योराय, आ० १२ तुरीय भले रे
आवियै ।
१७. आ० १२ क्यु धाण थाते ।
१८. आ० १२ राइ ।
१६. आ० १२ चढै ।
२०. आ० १२ मढा ।
- १७ -
भाल मग्ग पादव जुइ¹।
भाउ पाभण तठ्ठै² करइ³ पराण ॥
मयमंत⁴ इसी सिंगारिजइ⁵।
दृणि परि⁶ चालीयउ⁷ राइ चउआण⁸ ॥१४॥
मेलि मिही तषद घडीयउ पुट्ठ राय⁹।
गूरित्र मंडळ¹⁰ रहिउ छुकाइ ॥
कउतिग आया¹¹ देवता ।
स्वर्गहं¹² आवीया¹³ सुरहं¹⁴ पेमाण ॥
दण उआरइ¹⁵ थपहुरा ।
तउधन¹⁶ हो वीसल¹⁷ चऊघाण ॥१५॥
१. आ० १२ जुढे ।
२. आ० १२ तठे ।
३. आ० १० करे ।
४. आ० १२ मह मंत ।
५. आ० १२ सिंगारि जे ।
६. आ० १२ इणपरि ।
७. आ० १२ हालीयउ ।
८. आ० १२ रावचौहाण ।
यह छंद आ० ६ म १६, आ० १२ मे १५ है ।
९. आ० १२ तठे चढिउ छे राइ ।
१०. आ० ६ लेह स्यु, आ० १२ पैदै ।
११. अ० २ आव्या, आ० १२ कउतिक आयउं ।
१२. आ० ६ सरगह, अ० २ आ० ६ कोतिग ।
१३. अ० २ आव्या, आ० ६ मे आया ।
१४. आ० ६ अमर, अ० २ इन्द्र, आ० ६ इन्द्र, आ० १२ अमर ।
१५. आ० ६ उतारच्छह, आ० १२ उतारे ।
१६. आ० ६ तुधनधन, आ० १२ धनधनतुं ।
१७. आ० ६ वीसलदे, आ० १२ चीसलदे चहुआण ।
यह छंद आ० ६ मे १७, अ० २, आ० ६ मे २७, आ० १२
- १३ -
पूजियो गणपति¹ चालीयद्द² जान ।
जहइ घडरासीय³ दुगुउंनी⁴ मान ॥
असी⁵ सहस घोडा चढा⁶।
साठि⁷ सहस पालंगी अपारि⁸ ॥
हुनर गउड⁹ चाल्या¹⁰ घणा ।
रावरुणा तणा¹¹ अंत न पार ॥१६॥
में १६ है किंतु अ० २ और आ० ६ मे १ ली तथा २ री पंक्तियाँ इस
प्रकार हैं—
१. जान सजोई बीसलरान ।
२. रोह उठी रंगि गयो लुभाइ ।
१. अ० २ विनायक ।
२ आ० ६ चालीदह, अ० २ चालरोच्छह, आ० १२ चालीछे ।
३ अ० २ चौरास्यासहु, आ० १२ लहेचौरासीया ।
४. आ० ६ दुगुजी, अ० २ दीघउच्छह, आ० ६ दीघो, आ०
१२ दुणीजी ।
५. आ० १२ असीय ।
६. आ० १२ चढ्या ।
७ आ० १२ सात ।
८ आ० १२ यपार
६. आ० १२ गौड ।
१०. आ० १२ मिल्या ।
११. आ० १२ तणउ ।
यह छंद आ० ६ म १८, अ० १ व आ० ६ म २८, आ० १२ में १७ है ।
किन्तु अ० २ और आ० ६ म २, ४, ५ तथा ६, पंक्तियों इस प्रकार हैं :—
३ साठ सहस नेजा-बरगी ।
४ पालकी नइठा राहस पचास ।
५. हाथी चाल्या दोइसौ ।
६. असी सहस चाल्या फेकाण ।
इनके अतिरिक्त निम्न दो पंक्तियाँ और हैं :—
रथ उपरि ध्वज फरहरहैं ।
सेखाडम्बर नवि सुभह ( आ० ६-द्राह्रयो ) माय ।
- १४ -
पाइ¹ प॑रण गिरि² तिलक³ दीवाइ⁴ ।
प्रथम पयाण्ड⁵ पीघउ⁶ से टेलाइ⁷ ॥
गोयन मांडिय⁸ झालझह्टे⁹ ।
जुतीय हुत्री ने सवि मिली¹⁰ आइ ॥
गूमर गडर्डमे दाहिमा¹¹ ।
कछवाहा डाहा चंदेला¹² ॥
भाटी हो जेसलमेर का ।
दलबल देपि दृगड चहुथ्राण ॥
नइ करीमर यस¹³ भलइ ।
मर¹⁴ सामरि राजा रिया¹⁵ मेथाण ॥१७॥
१. आ० १२, पाय ।
२. आ० १२, सिर ।
३. आ० १२, तिलका ।
४. आ० १२ पाउ ।
५. आ० १२ पदार्या ।
६. आ० ६ पवासाय ( काधो बाद में चढ़ाया गया जान पड़ता है )
आ० १२ कीयो ।
७. आ० १२ ठेण्ड ।
८. आ० ६ मोड अति, आ० १२ मोदति ।
९. आ० १२ झलझले ।
१०. आ० ६ मिलीपछइ ।
११. आ० ६, तिहा दाहिमा, आ० १२, गूजरगोडाते दाहिमा ।
१२. आ० ६, उलोय चंदेल, आ० १२ घलोय चंदेल ।
१३. आ० १२, इम ।
१४. आ० १२, सरिस ।
१५. आ० १२, की ।
यह छंद आ० ६ में १६, आ० १२ में १८ है ।
आ० १२ में ४ थी पक्ति है—"कुलोय छुत्तोसीई मीलीया छै आइ।"
- १५ -
भर¹ सांभरि थी आवीयउ² राय³ ।
चंपावती पउत्तलउ⁴ जाइ ॥
हह⁵ गय अंत न पाइजइ⁶ ।
पायदलह⁷ हस्तीय सहस⁸ मयंक९ ॥ X
साठि सहस राजा मिल्या ।
पालो गिणण¹⁰ न साभह¹¹ अंत ॥१८॥
देव¹² घयेरह दीयउ¹³ मेवदाण ।
ऊचरइ¹⁴ थंभण वेद पुराण ॥
मंगल गायइ¹⁵ कामणी¹⁶ ।
पंच सग्द करइ¹⁷ थुरझुणकार¹⁸ ॥
१. आ० १२ सरस ।
२. आ० १२ आवीयो ।
३. आ० १२ राइ ।
४. आ० ६ पहुतो, आ० १२ पहुतलि ।
५. आ० १२ हय ।
६. आ० १२ लभिजइ ।
७. आ० १२ मयगल ।
८. आ० १२ एकसउ ।
९. आ० १० मयमत्त ।
१०. आ० १२ पालाशिणण ।
११. आ० १२ लाभै ।
यह छंद आ० ६ में २०, आ० १२ में १६ है ।
१२. अ० २ जाइ ।
१३. आ० १२ वघेरडै दीयो ।
१४. आ० १२ वाचउ, आ० ६ जिहा पढै ।
१५. आ० १२ गायै ।
१६. आ० १० कामिनी ।
१७. अ० २, आ० ६ तणा, आ० १२ करै ।
१८. आ० ६, अ० २, आ० ६, झुणकार, आ० १२ झण्यकार ।
- १६ -
नेपाटंबर गिरि$^१$ पप्र$^२$ धरद्द$^३$।
गुवण$^४$ पगउ धारठ$^५$ गृह$^६$ संभार ॥१९॥
पादफ$^७$ धनुपधर कीयउ$^८$ थागै$^९$वाण ।
पाताह$^१०$ हो वाजा गहिर मीसाण ॥
भेरीवरगु$^११$ मिहा भरदरह ।
थानद्द$^१२$ यरभू जे भजा तूरि$^१३$ ॥
राजा चाल$^१४$ परिणवा ।
तटइ$^१५$ नेपाटधर पाइट$^१६$ गूरि ॥२०॥
१. आ० ६ ( में नहीं है ) ।
२. आ० ६ ताकीयौ ।
३. आ० ६ छद्द, अ० २ दिवउ, आ० १२ धरे ।
४. अ० २ आज ।
५. अ० २ रुषतराजा, आ० १२ वसतु धारे ।
६. आ० ६ इहू, अ० २ जनम, आ० १२ हुई ।
यह छंद आ० ६ में ७९, अ० २, आ० ६ में ३०, आ० १२ में
३० है । किन्तु अ० २ और आ० ६ में छठी पंक्ति इस प्रकार है:—
आज सपलगा जनम रुमार ।
और आ० ६ में पहली पंक्ति नहीं है ।
७. आ० १२ पाइफ ।
८. आ० ६ कीया, आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ बाजइ, आ० १२ वाजा ।
१० आ० १२ दाने ।
११. आ० ६ नजारता ।
१२. आ० १२ वाजैयै ।
१३. आ० १२ तूर ।
१४. आ० ६ चालिउ, आ० १२ चालियो ।
१५. आ० १२ तठै ।
१६. आ० ६ लुकिएहउ, आ० १२ छाईयो ।
यह छंद आ० ६ में २२ है, आ० १२ में २१ है ।
आ० १२ में ३ री पंक्ति है—भेरीवर तूरंदिं भरदरद्द ।
- १७ -
पाय करूण सिरि¹ बंधियउ² मउड³ ।
पंचमी⁴ मंतलि गयोड⁵ दुरग चीत्तोड ॥
राता ही फूंदा पाटका ।
कडी आबी⁶ हीरा की जोडि ॥
चिहु दिसि मोतीय झिगमिगइ ।
कालीय पोलीय छलकलूहइ⁷ ढाल ॥
एक माता हूजो ऊमना ।
तवइँ राजा आइ घरू वासी जुइ⁹ धार ॥२१॥
धारि पयड राजा सामहउ जाइ ।
पाचमी मजलि यारड बस्या¹⁰ ॥
१. आ० ६ शिर ।
२. आ० १२ बंधियो ।
३. आ० १२ मौड ।
४. अ० २ और आ० ६ प्रथम, आ० १२ पाचमी ।
५. अ० २ पयाण्ड, आ० ६ पीयाणो, आ० १२ गयो ।
६. आ० १२ बधी ।
७. आ० १ दलवैद्ये ।
८. आ० १२ तळै ।
९. आ० १२ छै ।
इस छंद की पंक्ति सख्या ४, ५, ६, अ० २ और आ० ६ में इस
प्रकार है—
४. ब्रागण उचरइ वेद पुराण ।
५. मगल गावइ कामनी ।
६. उठी पेइ नवी सुझै भाण ।
तथा ७ वीं और ८ वीं पंक्तियां अ० २ और आ० ६ में नहीं है। यह
छंद आ० ६ में २३ और अ० २ में ३१ है तथा आ० १२ म २२ है ।
१० आ० ६ पयन्ड ।
– १८ –
सावणी उमगिउ¹ वींगव राउ² ।
राता ही भांड वहूँ सागर छह⁴ पांच ॥
गर झाक्षी उछलियउ⁵ ।
पुमल पुछहुँ रजा कंठि लगाइ ॥२३॥
संजहपद⁷ सामग्मीकड धीर ।
माथिर मोचीप⁸ जड़योउ⁹ जंभीर ॥
जाय सावा¹⁰ पापरि¹¹ पहइ¹² ।
पालपो बद्री जयमवा मूर ॥
आगइ हो गद्दर यड्डू मुद्ध ।
पाजा हो पाइप अंत न पार ॥
भवरंग नाचइ¹³ धपटरा ।
१. आ० १२ उत्तरयो ।
२. आ० १२ गइ ।
३. आ० १२ राजाभीम रहु थीमल ।
४. आ० १२ छै ।
५. आ० १२ करिझाक्षी ऊचउलीयों ।
६. आ० १२ पुछै ।
यह छन्द आ० ६ में २४, आ० १२ में २३ है ।
आ० १० में प्रथम और द्वितीय पंक्ति है—
१. धारकउ राजाजी सामुद्देोजाइ ।
२. पच मचल वासडू वररउ ॥
७ आ० १२ साम्हो जोवैछि ।
८. आ० १० मोत्या ।
९. आ० १० जड़ित ।
१०. आ० १२ सवा ।
११. आ० १२ पापर ।
१२. आ० १२ पडै ।
१३ आ० १२ नाचैछै ।
- १६ -
सामहेलउ हुवड¹ राइ परिवार² ॥
मोट दो छगी मालयह ।
तडह तुरीय संपिगा घनर तुलाह ॥
उलीभ चंडीवडवूह³ राइ न बारह यार⁴ ।
स्वामी खोड सामुही याई घर पार⁵ ॥
कुलीय छत्री सदृगल छह⁶ ।
सरव सुहागण सुन्दर नारि ॥
ल्हा उतारइ अपउरा ।
राजा हो क्षात्रीय⁷ माह⁸ दुवारि ॥२३॥
तोरण आनीयउ बीसलराउ ।
थवहर सूहय कउतिग जाइ ॥
मोत्यां का घाया पड़ई⁹ ।
चोबा¹⁰ चन्दन तिलक¹¹ सिंदुरि ॥
───────────────────────────
१. आ० ६ सामुदउ हुई, आ० १२ सामइलउ ।
२ आ० राजा परवार ।
३. आ० १२ चडीपोहै ।
४ आ० १२ राय न लाईयवार ।
५. आ० १२ स्वामी मुसामई आई छै बार ।
६. आ० १२ कुलीय छुतीचे सगलैछै ।
यह छन्द आ० ६ में २५, आ० १२ में ७४ और २५ है किन्तु आ०
६ और आ० १२ में पंक्ति ९-१० नहीं हैं ।
७ आ० १२ घ्याईयो ।
८. आ० १२ बीद ।
९. आ० २ किया, आ० ६ हूया, आ० १२ पड़े ।
१०. आ० ६ करू ।
११. आ० १२ तेल ।
- २० -
धवलौ सवली वरदृ¹ धारनी ।
जालि परि नारंगि² उग्या³ सूरि⁴ ॥२४॥
राजा जी⁵ उवन्या⁶ नयर⁷ मझारि ।
मन माहे⁸ हरषीय⁹ राजकुवारि ॥
जाइ¹⁰ रूपी वरउ¹¹ धारवी ।
कलस¹² संपूरण¹³ पूनिम चन्द ॥
मुरनर¹⁴ मोह्या सुरगश¹⁵ ।
१. श्र० ८ श्र० ६ (में नहीं है) ।
२. श्र० १२ रोहिणी ।
३. श्र० २ श्र० ६ उगियो, श्र० १२ ऊगोयो ।
४. श्र० १२ सूर ।
यह छन्द श्र० ९ में २७, श्र० ८ में ५२, श्र० ६ में ४६
श्र० १२ में २६ है । श्र० २ में दूसरी पंक्ति इस प्रकार है-
पंच सगी मिली कलस बंधावि
श्र० १२ में प्रथम दो पंक्तिया इस प्रकार है:-
१. तोरण आनीयो वीसल राय ।
२. आडदिय सुदृ य कौतिक जाइ ।
५. श्र० २ बीसल, श्र० ६ वीसल ।
६. श्र० २ आव्यौ, श्र० ६ आवीयो ।
७. श्र० ६ नगर, श्र० १२ नगर ।
८+९. श्र० २, श्र० ६ मंत हरषीजन, श्र० ६ मनमाहे हरपीया, श्र०
१२ मन माहि ।
१०. श्र० २ चाल्यो, श्र० ६ चाली ।
११. श्र० १२ फरौ ।
१२. श्र० २ श्र० ६ सकल ।
१३. श्र० २ दिसो जीसो, श्र० ६ दीसे जसो ।
१४. श्र० १२ सुरवर ।
१५. श्र० ६ छुइ देवता, श्र० २ श्र० ६ देवता ।