बीजगणितम् (भास्कराचार्य द्वितीय - प्राचीन भारतीय समीकरण एवं बीजगणित सूत्र सटीक)

अव्यक्तषड्विधम् ७
अथाव्यक्तकल्पना ।
(१)यावत्तावत् कालको नीलकोऽन्यो
वर्णः पीतो लोहितश्चैत(२)दाद्याः ।
अव्यक्तानां कल्पिता मानसंज्ञा-
स्तत्संख्यानं कर्तुमाचार्यवर्यैः ॥५॥
अव्यक्तसंकलनव्यवकलने करणसूत्रं वृत्तार्धम् ।
योगोऽन्तरं तेषु समानजात्योर्विभिन्नजात्योश्च पृथक् स्थितिश्च ।
उदाहरणम् ।
स्वमव्यक्तमेकं सखे सैकरूपं धनाव्यक्तयुग्मं विरूपाष्टकं च ।
युतौ पक्षयोरेतयोः किंधनर्णे विपर्यस्य चैक्ये भवेत् किं वदाशु॥१॥
न्यासः- या १ रु १ । या २ रू ८̇ । अनयोर्योगे जातम् या ३ रू ७̇ ।
आद्यपक्षस्य धनर्णव्यत्यासे-
न्यासः- या १̇ रु १̇ । या २ रू ८̇ । योगेऽनयोर्जातम् या १ रु ९̇ ।
द्वितीयस्य व्यत्यासे-
न्यासः । या १ रु १ । या २̇ रु ८ । योगे जातम् या १̇ रु ९ ।
उभयोर्व्यत्यासे-
न्यासः- या १̇ रु १̇ । या २̇ रु ८ । योगे जातम् या ३̇ रु ७ ।
अन्यदुदाहरणम् ।
धनाव्यक्तवर्गत्रयं सत्रिरूपं क्षयाव्यक्तयुग्मेन युक्तं च किं स्यात् ।
न्यासः- याव ३ रु ३ । या २̇ योगे जातम् याव ३ या २̇ रु ३ ।
(१) वि० श०-"यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे" इत्यमरकोशोक्ते-
र्माने 'यावत्तावत्' इति भवितुमर्हतीति किन्त्वव्ययपदम्। बीजगणिते च "यावत्तावद्वि-
स्त्रिभिः" इत्याद्यसमञ्जसमिव । अत्र विशिष्टटिप्पण्यनेकवर्णसमीकरणे द्रष्टव्येति ।
(२) वि० श०-स्वबीजे नारायण.-
"यावत्तावत्कालकनीलकपीताश्च लोहितो हरितः ।
श्वेतकचितककपिलरूपाटलद्याः पाण्डुधूम्रशबलाश्च ॥
श्यामलकमेचकधवलरपिशङ्गशारङ्गवभ्रगौराया ॥"