बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 170, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें११८ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ दीक्षितनियमाः
तीर्थं द्वारान्तरेण योगाद्वर्त्मेति। आह च मन्त्रः—"आप्नानं तीर्थं¹ क इह प्रवो-
चद्येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य' इति ॥ १५ ॥
²अचात्वाल आहवनीयोत्करौ ॥ १६ ॥
अनु०—चात्वाल न होने पर यज्ञ का तीर्थ आहवनीय तथा उत्कर के बीच
होता है ॥ १६ ॥
टि०—'अचात्वाल' से दर्शपूर्णमास आदि यज्ञों से तात्पर्य है जिनमें चात्वाल
नहीं होता । ब्यूह्लर ने 'अचात्वाल' का अनुवाद किया है 'चात्वाल की ओर से आने
पर'। चत्वाल सौत्रिकी वेदि से ईशान कोण पर स्थित स्थान होता है।
अन्तरेण तीर्थमित्यनुषज्यते । अचात्वाले चात्वालरहिते दर्शपूर्णमा-
सादौ ॥ १६ ॥
ततः कर्तारः पत्नीयजमानौ च प्रपद्येरन् ॥ १७ ॥
अनु०—उस मार्ग से यज्ञ कराने वाले ऋत्विज्, यजमान और उसकी पत्नी
प्रवेश करें ॥ १७ ॥
टि०—सूत्रस्थ 'च' शब्द से गोविन्द स्वामी ने दर्शकों का भी ग्रहण किया है ।
अनेन मार्गेण प्रपद्येरन् प्रविशेयुः । चशब्दा ³दुपद्रष्टारो द्रष्टारश्च ॥ १७ ॥
विसंस्थिते ॥ १८ ॥
अनु०—जब तक यज्ञ समाप्त न हो तब तक यही नियम समझना चाहिए ॥ १८ ॥
असमाप्ते यज्ञे एतद्विधानम् ॥ १८ ॥
संस्थिते च सञ्चरोऽनूत्करदेशात् ॥ १९ ॥
अनु०—यज्ञ के समाप्त हो जाने पर उत्कर के स्थान को छोड़कर ( पश्चिम )
प्रवेश और निर्गम करें ॥ १९ ॥
संस्थिते समाप्ते च यज्ञकर्मणि सञ्चरः प्रवेशो निर्गमञ्चाऽनूत्करदेशात् उत्क-
रात् पश्चादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति—प्रतते यज्ञे पुरस्तात् निर्गमनप्रवेशौ,
⁴अप्रतते पश्चादिति । आग्नयाधेयिके च विहारे इदं विधानम् । इतरत्र 'तस्मा-
द्यज्ञवास्तु नाऽभ्यवेत्यम्' इति निषेधात् ॥ १९ ॥
१. अस्यार्थस्सायणीये ( १०.११४.७ ) ऋक्संहिताभाष्ये द्रष्टव्यः ।
२. चात्वालो नाम सौमिक्या वेदेरीशानकोणस्थितो मृदाहरणोपयुक्तो देशविशेषः ।
३. ऋत्विग्भ्यो बहिर्भूताः केचन कर्मवीक्षका भवन्ति। ते कर्मणोऽवैगुण्यं पश्यन्ति ।
ते उपद्रष्टारः । दर्शकाः द्रष्टारः ।
४. समाप्ते इति ग. पु.