आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । २३
अन्यत्रापि—
गुरुशास्त्रे परित्यज्य विना जारितगन्धकात् ।
रसं निर्माति दुर्मेधाः शपेत्तं परमेश्वरः ॥ १६७ ॥
तत्र गन्धकजारणा बहिर्धूमान्तर्धूमभेदेन द्विविधा । आद्या
यथा—‘तत्र षड्गुणगन्धकजारणक्रिया साधीयसी निगद्यते’
इत्युक्तं प्रागेव ॥
रसगुणबलिजारणं विनाऽयं
न खलु रुजां हरणक्षमो रसेन्द्रः ॥
न जलदकलधौतपाकहीनः
स्पृशति रसायनतामिति प्रतिज्ञा ॥ १६८ ॥
तन्निमित्तकं सिकतायन्त्रद्वयं कथ्यते । यथा—निरवधिनि-
ष्पीडितमृद्वस्त्रादिपरिलिप्तामतिकठिनकाचघटीमग्रे वक्ष्यमाण-
प्रकारां रसगर्भिणीमधस्तर्जन्यङ्गुलिप्रमाणितच्छिद्रायामनुरूप-
स्थालिकायामारोप्य छिद्रस्य परितो द्वित्र्यङ्गुलिमितेन लवणेन
निरन्तरालीकरणपुरःसरं सिकताभिरापूर्य वर्धमानकमारोपणीयः;
क्रमतश्च त्रिचतुराणि पञ्चषाणि वा वासराणि ज्वलनज्वालया
पचनीयमित्येकं यन्त्रं; हस्तैकमात्रप्रमाणभूगर्भान्तर्निखातां
प्रागुक्तकाचघटीं नातिचिपिटमुखीं नात्युच्चमुखीं मषी-
भाजनप्रायां खर्परचक्रिकया काचचक्रिकया वा निरुद्धवदन-
विवरां मृण्मयीं वा घटीं विधाय करीषैरुपरि पुटो देय इत्य-
न्यद्यन्त्रम् । ‘यन्त्रमध्ये तु भूधरः’ इति त्रिविक्रमः । ‘कूर्मयन्त्रे
रसे गन्धं षड्गुणं जारयेद्बुधः’ इत्यन्ये । अत्र पक्षे राग-
स्तथा न स्यात्, तेनादौ त्रिगुणं जारयित्वा शेषः कच्छपि-
कोदरे देयः, तदा रागः साधुः स्यात् । अत्र कज्जलिमन्तरेण
केवलगन्धकमपि साम्येन जारयन्ति ॥
१ प्राग्वत्काचघटी’ ख. ।