आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१६२ आयुर्वेदauthor ग्रंथमाला । [ अध्यायः
अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।
अथ रत्नोपरत्नानामुत्पत्तिनामलक्षणगुणशोधनमारणानि ।
उक्तं च—
मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः ।
देहस्य धारका नृणां जराव्याधिविनाशनः ॥ १ ॥
रत्ननिरुक्तिः—
धनार्थिनो जनाः सर्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् ।
[हस्तलिखित: मृच्छकटिक से] अतो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
अथ रत्ननामानि स्वरूपनिरूपणं च—
रत्नं क्लीवे मणिः पुंसि स्त्रियामपि निगद्यते ।
तत्तु पाषाणभेदोऽस्ति वज्रादि च तदुच्यते ॥ ३ ॥
रसपद्धत्याम्—
वज्रं विद्रुममौक्तिके मरकतं वैडूर्यगोमेदके
माणिक्यं हरिनीलपुष्पदृषदौ रत्नानि नाम्ना नव ।
यान्यन्यान्यपि सन्ति कानिचिदिह त्रैलोक्यसीम्नि स्फुटं
नाम्ना तान्युपरत्नतान्युपगतान्याहुः परीक्षाकृतः ॥ ४ ॥
वज्रं हीरकः, विद्रुमं प्रवालं, मौक्तिकं मुक्ता, मरकतं
गरुडोद्गारः 'पन्ना' इति भाषा, वैडूर्यं विदुरमणिः, गोमेदः
अनेनैव नाम्ना प्रसिद्धः, माणिक्यं पद्मरागः, हरिनीलः इन्द्र-
नीलः, पुष्पदृषत् पुष्परागः । शेषं स्पष्टम् ॥
विष्णुधर्मोत्तरेऽपि—
मुक्ताफलं हीरकं च वैडूर्यं पद्मरागकम् ।
पुष्परागं च गोमेदं नीलं गारुत्मतं तथा ।
प्रवालयुक्तान्येतानि महारत्नानि वै नव ॥ ५ ॥ इति ॥
उपरत्नान्यन्यत्र—
वैक्रान्तः सूर्यकान्तश्च चन्द्रकान्तस्तथैव च ।
राजावर्तो लालसंज्ञः पेरोजाख्यस्तथाऽपरः ॥ ६ ॥