आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१२.] । आयुर्वेदप्रकाशः । १४७
तापीजं द्विरुदाहरन्ति विमलामाक्षीकभेदादिह
त्रेधाऽऽद्या तु सुवर्णकांस्यरजतच्छायानुकारादमूः ।
तिस्रोऽप्यस्रयुताश्चतुस्त्रिफलकावृत्ताः स्वनामश्रियो
मध्योक्ता सफला तु शुध्यति दिनं वासाजशृङ्गीरसे २५
स्विन्ना जम्भीरसेऽपि तालवलिना वस्वंशकेनाम्भसा
जम्भस्यैव परिप्लुता दशपुटैर्जीवेन्न योगानुगाः ॥ २६ ॥
व्याख्या—तापीजं माक्षिकं द्विविधमुक्तं, विमलामाक्षि-
कभेदात् । इह द्विविधभेदमध्ये, आद्या विमला, सा तु त्रेधा
त्रिविधा । विमलाशब्दस्तु त्रिलिङ्गः । एका विमला सुवर्ण-
च्छायानुकारात्; द्वितीया कांस्यच्छायानुकारात्, तस्सात्कां-
स्यविमलाऽप्यस्तीति सूचितं; तृतीया रजतच्छायानुकारात्;
तत्तन्नामपूर्विका विमला भवन्ति । यथा—स्वर्णविमला, कांस्य-
विमला, रजतविमला चेति । तत्र स्वर्णविमला स्वर्णमाक्षिक-
भेदः, कांस्यविमला कांस्यमाक्षिकभेदः, एतद्वचनसामर्थ्यादेव
कांस्यस्यापि माक्षिकोऽस्तीति गम्यते, रजतविमला रजतमाक्षि-
कभेदः । अथैषां माक्षिकेभ्यो भेदकानि लक्षणान्याह—
अमूस्तिस्रोऽपि; अस्रं धारा, फलकं चिपिटं, वृत्तत्वं वर्तुलत्वं;
स्वनामश्रिय इत्यनेन स्वर्णादिप्रभा उक्ताः, मध्या कांस्यवि-
मला सफला उक्ता सचिपिटोक्ता । त्रयाणामपि शोधनमार-
णमाह—शुध्यन्तीति । दिनं चतुर्यामम् । वासा अटरूषः,
अजशृङ्गी मेषशृङ्गी, अनयो रसे चूर्णीकृत्य वस्त्रबद्धं कृत्वा
स्विन्नास्तथा निम्बुरसे स्विन्नाः शुध्यन्ति। पश्चात्तालकः शुद्धः,
बलिर्गन्धकः सोऽपि शुद्धः, तेन समुचितेन अष्टमांशेन जम्भा-
म्भसा त्रिवारं भाविता दशपुटैर्न जीवेत् म्रियते । पुटे च
प्रत्येकं भावना देया । तद्रस योगानुगं भवति यत्र रसे
उक्तं तत्र प्रयोज्यम् । उक्तं च—