आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

११. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १३९
शाणोद्धान्तमयस्तु कान्तमथवा क्षित्त्वार्द्धलेलीतकं
दत्त्वाऽङ्घ्र्यंशरसं विमर्द्य सलिलैर्भृङ्गाद्रिकर्णीरसैः ।
पक्वं सूर्यपुटैश्चतुर्दशदिनैरेण्डपत्रावृतं
भस्म स्याद्गृहधूमधूसररुचि प्राग्धान्यराशिस्थितम् २४३
व्याख्या—संशुद्धं लोहं शाणोद्धान्तं शाणं शस्त्रोत्तेजकं
शस्त्रं तत्र घर्षणेन उद्धान्तं पतितमयः सारलोहं, अथवा
तेनैव प्रकरेण पतितं कान्तलोहं, तत्रार्धलेलीतकं गन्धकं
क्षित्त्वा, तत्र चतुर्थांशं शुद्धपारदं च दत्त्वा, सर्वं विमर्द्य
पूर्वं शुष्कमेव मर्दयित्वा, पश्चात्सलिलैः काञ्जिकादिभिः,
पश्चाद्भृङ्गरसेन तथा अद्रिकर्णी गिरिकर्णी तस्याः स्वरसै-
र्विमर्द्य, सूर्यपुटैः पक्वं चतुर्दशदिनैर्भावनाभिः, पश्चादे-
रण्डपत्रावृतं गोलकं कृत्वा धान्यराशिस्थं त्रिदिनं, गृहधूमधू-
सररुचि अलिन्दधूमतुल्यं भस्म स्यात् । अत्र सूर्यपुटानि प्रातः-
कालादारभ्य सन्ध्यापर्यन्तं शुष्कमर्दनेन संपादनीयानि,
भावना तु सन्ध्यायां यथाऽऽर्द्रभावं संपद्यते तथा कार्या । अत्र
भावनानियमो नास्ति, मर्दनस्यैव भस्मसंपादनत्वात् । इति
सूर्यतापि लोहभस्म । मतान्तरम्—
सत्यानुभूतो योगीन्द्रैः क्रमोऽन्यो लोहमारणे ।
कथ्यते रामराजेन कौतूहलधियाऽधुना ॥ २४४ ॥
यथा—
सूतकाद्विगुणं गन्धं दत्त्वा कुर्याच्च कज्जलीम् ।
द्वयोः समं लोहचूर्णं मर्दयेत्कन्यकाद्रवैः ॥ २४५ ॥
यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके ।
घर्मे धृत्वा रुब्रूकस्य पत्रैराच्छादयेद्बुधः ॥ २४६ ॥
यामद्वयाद्भवेदुष्णं धान्यराशौ न्यसेत्ततः ।
१ 'कौतूहलविधायिना' ग. ।