आयुर्वेद दर्शन

४४

आयुर्वेद-दर्शन

गुरुवस्ते लघुभिराहारगुणैरभ्यस्यमानैराप्यायते; लघवश्च हसति । लघवस्तु लघुभिराप्यायते गुरवश्च हसति । एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद् वृद्धिः ' विपर्ययाद् हासः । ' ( च. शा. अ. ६ )

पिच्छिलो जीवनोवस्यः संधानः श्लेष्मलोगुरुः ।
विषदो विषरीतोऽस्मात्क्रेदशोषण रोपणः ॥
दाहपाककरस्तीदिणः स्नावणो मृदुरन्यथा ।
सादोपलेपबलकृद् गुरुस्तर्पणवृंशः ॥
लघुस्तद्विपरीतः स्यात्लेखनो रोपणस्तथा ।
दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्म विक्षोषणैः ॥
दक्षैवान्यान्प्रवक्ष्यामि द्रवार्दी स्ताश्रिषोधमे ।
द्रवः प्रक्रेदनः सांद्रः स्थूलः स्यात् बंधकारकः ॥
श्रूक्ष्णः पिच्छिल वञ्चयः कर्कशो विषदोयथा ।
सुखातुवर्धो सूक्ष्मश्च सुगंधो रोचनो मृदुः ॥
दुर्गंधो विषरीतोऽसमत् हृष्टासारचिकारकः ।
सरौऽनुलोमनः प्रोक्तो मर्दोयात्राकरः स्मृतः ॥
व्यवायी चार्विले देहं व्याप्यपाकाय कल्पते ।
विकारी विकसने धातुवर्धान्वमोक्षेत् ।
आशुकारीतथाद्युत्वाद्भावस्यंभसि तैलवत् ॥
सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु श्लोतस्त्वचनुरसरः स्मृतः ।
गुणाविंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तताः ॥

इसमें मंद स्थिर और कठिन के बजाय सुगंध, दुर्गंध और मृदु का उल्लेख है ।