आयुर्वेद दर्शन

११८

आयुर्वेद-दर्शन

शब्दादयो गुर्वादयश्च द्रवांताः । कर्म पंचविध मुक्तम् ।
तत्र द्रव्याणिः—गुरुखरकठिनमंदस्थिरविषदोषाद्रथूलगंधगुण-
बहुलानि पार्थिवानि; तान्युपचय संघात गौरव स्नेयै
कराणि । द्रव स्निग्धशीतमंदमृदुपिच्छलसरसगुणबहुला-
न्याण्यानि; तान्युत्केलदस्नेहबंधनविष्यंदमार्दवप्रल्हादकराणि ।
उष्णतीक्ष्णलघुसूक्ष्मरूक्षविषद्रूपगुणबहुलान्याग्नेयानि; तानि
द्राहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि । लघुशीतरूक्षविषदसूक्ष्मस्पर्श
गुणबहुलानि वायव्यानि; तानि रौक्ष्यलानिविचारवैषद्यलाघव
कराणि । मृदुलघुसूक्ष्मरूक्षगुणशब्दगुण बहुलान्याकाशात्मकानि;
तानि मार्दवसौपीर्यलाघव कराणि ।” (च.शा.अ.२६) औरः—

“तत्र यद् विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद् गुरुखर-
कठिनसंगं नखास्थितं तवेष्टमांसचर्मचैः; केशश्चमश्रुकंडरादि
तत् पार्थिवं गंधो घ्राणं च । यद् द्रवसरमंदस्निग्धमृदुपिच्छल-
सरसुरविषसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तत् आप्यं रसो रसनं च । यत्
पित्तमूत्रमा यो याच भाः क्षीरैरे तत्सर्वं आग्नेयं रूपं दर्शनं च ।
यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुंचनप्रसरणगमनप्रेरणधारणादि
(भारद्वाज मते बुद्धिमन्तश्च) तद् वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च ।
यत् विविक्तमुच्यते महातिचाणूनि स्रोतांसि तदांतरिक्षं च ।”
(च. शा. अ. ७)

उक्त दोनों विधानों में आकाशादिकों को मूलभूत
मानकर समस्त अचेतन व सचेतन द्रव्यों को उनमें विभाजित