अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

Name: अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)
Author: जयदत्त सूरि (सम्पादक: उमेशचन्द्र गुप्त कविरत्न)

Ashvavaidyaka of Jayadatta Suri with Commentary

जयदत्त सूरि (सम्पादक: उमेशचन्द्र गुप्त कविरत्न) द्वारा

DevanagariHindipublished522 पृष्ठ

पृष्ठ 414स्थायी लिंक

( 20 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
दुरालभा Duralabhá, B. Alhagi maurorum.
Durálabhá Jawásá, H. Syn, Hedysarum alhagi.
दुष्पर्शा See Durálabhá.
Dusparśá
दुष्प्रधर्षिणी See Vrihatí.
Dushpradharshiṇí
दूर्व्वा Dūrbá, B. Cynodam dactylon.
Dūrvá Dub, H. Syn, Panicum dactylon.
दीर्घवृन्त See S'yoṇáka.
Dírghavriṇta
देवीलता See Ananṭamūla.
Devilaṭá
देवदारु See Dáru.
Devadáru
देवदाली Deyáṭárá, B. H. Andropogon serratus.
Devadálí
द्रवन्ती See Mūshikaparní.
Dravanṭí
द्राक्षा Kismis, B. Vitis vinifera. Dried fruits
Drákshá Angur, B. H. called kismis.
द्विजयाष्टिका Bámanhátí, B. See Bhúrgí.
Dvijayashtiká
द्विपञ्चमूली See Daśamūla.
Dvipanchamūlí
धत्तूर Dhuṭurá, B. Datura metel. Also Da-
Dhaṭṭūra Dhaṭurá, H. tura fastuosa.
धनञ्जय See Arjuna.
Dhananjaya

पृष्ठ 415स्थायी लिंक

( 21 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
धन्व See Kutannata.
Dhanya
धन्याक Dhane, B. Coriandrum sativum. Co-
Dhanyáka Dhaniá, H. riander plant.
धन्वयास See Durálabhá.
Dhanvayása
धव Dháoyá, B. H. Anogeissus latifolia.
Dhava Syn, Conocarpus latifolia.
धातकी Dháiphul, B. Woodfordia floribunda.
Dháṭakí Dhai, H. Syn, Grislea tomentosa.
धातुपुष्पी See Dháṭakí.
Dháṭupushpí
धामार्गव See Ghoshá.
Dhámárgava
धात्री See A'malakí.
Dhátrí
धावनी See Prisniparn'í.
Dhávaní
धान्यक Dhán, B. H. Oryza sativa. Common
Dhányaka rice plant.
धाराकदम्ब Kelikadamba, B. Adina cordifolia, Benth and
Dhárákadamba Haldu, H. Hook.
Syn, Nauclea cordifolia.
ध्रुवा See S'álaparní.
Dhruvá
नत See Ṭagara.
Naṭa
नल Nal, B. Phragmites karka.
Nala Narkul, H. Syn, Arundo karka.

पृष्ठ 416स्थायी लिंक

( 22 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
नलदा See Múnsí.
Naladá
नवकुम्भिका See Dantí.
Navakumbhiká
नक्तं See Tagara,
Naktam
नक्तमाल See Karanja.
Naktamála
नाकुली Nái, B. Vanda roxburghii. A
Nákulí Chandrá, H. variety of Rásná.
नागर S'unt, B. Zingiber officinale.
Nágara A'drak, H.
नागरङ्ग Kamlá lebu, B. Citrus aurantium.
Nágaranga Nárángí, H.
नागकेशर Nageśvar, B. Mesua ferrea.
Nágakeśara Nagkeśara, H.
नादेयी See Bhūmijambuká.
Nádeyí
निकुम्भी See Danṭi.
Nikumbhí
निचुल See Vanjula.
Nichula
निजुल See Hijjala.
Nijula
निम्ब Nim, B. H. Melia azadirachta.
Nimba Syn, Azadirachta Indica.
निर्गुण्डी Nisindá, B. Vitex negundo.
Nirguṇḍí Sambhálu, H.

पृष्ठ 417स्थायी लिंक

( 23 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
निष्पाव Barbati, B. Vigna catjang.
Nishpáva Lobiá, H. Syn, Dolichos sinencis.
निदिग्धिका See Kaṇṭakárí.
Nidigdhiká
निम्बूक Kágji nebu, B. Citrus medica, Var. acida.
Nimbúka H.
निशा Halud, B. Curcuma longa. Turmeric
Niśá Haldi, H. plant.
नीलिनी See next.
Níliní
नीली Nil, B. H. Indigofera tinctoria. In-
Nílí digo plant.
नीवार Uṛidhán, B. Wild variety of Oryza
Nívára sativa.
नीलोत्पल Nílsundi, B. Nymphœa stellata.
Nílotpala Nilofar, H.
नृपात्मजा See Kaṭuṭumbí.
Nṛipátmajá
न्यग्रोध See Vata.
Nyagrodha
पलङ्कषा See Guggulu.
Palamkashá
पयस्या Kshirakákolí, B. A bulb of the onion tribe
Payasyá brought from the Himá-
laya.
पञ्चमूल The assemblage of five
Panchamúla roots, the Bél, Premna
longifolia, Cassia, Gme-
lina arborea and the
trumpet-flower. A si-

पृष्ठ 418स्थायी लिंक

( 24 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
milar aggregate of five
roots, considered as the
smaller one, viz., Hedy-
sarum gangeticum, H.
lagopodioides, Solanum
melongena, S. jacquini
and Tribulus lanugi-
nosus.
पञ्चवल्कल A collection of the bark of
Panchavalkala five trees, the Indian and
the holy fig, the oppo-
site-leaved fig, the wavy-
leaved fig and a sort of
reed ; other trees are
sometimes taken.
पटोल Patol, B. Trichosanthes dioica, Roxb.
Patola Parwal, H.
पत्राङ्ग Vakam, B. Cæsalpinia sappan.
Paṭráṅga Pattang, H.
पद्मक Padmakásht́ha, B. A fragrant wood resem-
Padmaka H. bling toon brought from
Malwá. It is used in
medicine, and described
as cooling and tonic.
परिपेलव See Kutannata.
Paripelava
पद्म Padma, B. H. Nelumbium speciosum.
Padma Salvadora Indica.
परिपोषक See Hingu.
Pariposhaṇa
पर्णास See Ṭulasí.
Paṛṇása

पृष्ठ 419स्थायी लिंक

( 25 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
पलाश Palás, B. Butea frondosa.
Paláśa Dhák, H.
पाटला Párul, B. Stereospermum suaveolens.
Pátalá Pár, H. Syn, Bignonia suaveolens.
पाठा Nímuká, B. Stephania hernandifolia.
Páthá Aknádi, H. Syn, Cissampelos hernandi-
folia.
पथ्या See Harítaki.
Pathyá
पाषाणभेद Páthurkuchá, B. Coleus amboinicus, Lour.
Páshánabheda Páthorchur, H. Syn, Coleus aromaticus.
पार्थ See Arjuna.
Pártha
पार्थिवोदनी See Payasyá.
Párthivádaní
पारिभद्र Pálteinándár, B. Erythrina Indica.
Páribhadra
पियाल Peyál, B. Buchanania latifolia.
Piyála
पिप्पल See Aśvattha.
Pippala
पिचुमर्द Nim gách, B. H. Nim tree. Melia azadi-
Pichumarda rakta.
पिण्डीतक See Madana.
Pinḍítaka
पिप्पली Pipul, B. Piper longum. Syn, Cha-
Pippalí Pipar, H. vica roxburghii.
पीलु Pilu, B. H Salvadora persica.
Pílu
4

पृष्ठ 420स्थायी लिंक

( 26 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
प्लीहशत्रु See Rohítaka.
Plíhaśatru
पुन्नाग Punnág, B. Calophyllum inophyllum.
Punnága
पुर See Guggula.
Pura
पुष्कर See Kushtha.
Pushkara
पुनर्नवा Punarnavá, B. Boerhaavia diffusa, Linn.
Punarnavá Sánt, H. Syn, B. Procumbens and
erecta.
पुण्डरीक Svetpadma, B. A white lotus.
Puṇḍaríka
पूरक See Víjapūra.
Púraka
पूतीक See Puṭíkaranja.
Pūtíka
पूतीकरञ्ज Nátákaranja, B. Guilandina Bonducella,
Pūṭíkaranja Katkaranja, H. Linn. Syn, Cæsalpinia
bonducella, Flem.
पृश्निपर्णी Chákule, B. Uraria lagopodioides. Syn,
Príśniparní Pítvan, H. Doodia lagopodioides.
पृथकपर्णी See Príśniparní.
Príthakparní
प्रकीर्य्य See Pūṭíkaranja.
Prakírya
प्रावृषायणी See Punarnavá.
Právrisháyaní
प्रत्यक्पुष्पी See Apámárga.
Pratyakpushpí

पृष्ठ 421स्थायी लिंक

( 27 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
प्रियक See Priyangu.
Priyaka
प्रियङ्गु Priyangu, B. H. Aglaia roxburghiana.
Priyangu
प्रसारणी Gandhabhádáli, B. Pæderia fœtida.
Prasáraṇí Gándhálí, H.
प्रपौण्डरीक Puṇḍariá, B. H. Root stock of Nymphæa
Prápauṇḍaríka lotus.
प्लव See Kutannata.
Plava
प्लक्ष Pákur, B. Ficus infectoria waved fig-
Plaksha Pakbar, H. tree.
फल्गु See Kákodumbariká.
Phalgu
फाणित Pháṇita or sugarcane juice
Pháṇita boiled down to one-
fourth.
फेनिल Ríthá, B. H. Sapindus trifoliatus.
Phenila Syn, Sapindus emarginatus.
फलिनी See Priyangu.
Phaliní
फणिज्झ Rám Tulsi, B. A sort of basil with small
Phaṇijjha leaves.
बाला Bálá, B. Sugan- Pavonia odorata, Linn.
Bálá dhá bálá, H.
बदर Kul, B. Fruit of the jujube.
Badara
बहुवार Bahuari, B. Lasora cordia myxa. Cor-
Bahuvára dia latifolia.

पृष्ठ 422स्थायी लिंक

( 28 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
बला Beṛelá, B. Khari- Sida cordifolia.
Balá ți Bariár, H.
बालक Bálá, B. Sugan- Pavonia odorata.
Bálaka dhá bálá, H.
ब्राह्मणी See Hareṇu.
Bráhmaṇí
बदरीपत्र
Badarípatra Kulpátú, B. Leaves of Badara.
भरद्वाजी See Kárpásí.
Bharadvájí
भण्टाकी See Várṭákí.
Bhaṇṭákí
भद्र See S'ree chandana.
Bhadra
भद्रपर्णिका See Gámbhárí.
Bhadraparṇiká
भल्लातक Bhiláwár, H. Semecarpus anacardium,
Bhalláṭaka Bhelá, B. Linn.
भार्गी Bámanháti, B. Clerodendron siphonanthus.
Bhárgí Bhárangí, H.
भूतकेशी । Bhúṭakesí, B. H. Corydalis govaniana.
Bhūṭakeśí
भूतीका See Jamániká.
Bhūtíká
भूमिजम्बूका See Kiráṭatikṭa.
Bhūmijambúká

पृष्ठ 423स्थायी लिंक

( 29 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
भृङ्गराज Bhímráj, B. Wedelia calendulacea.
Bhringarája Bhánrá, H. Syn, Verbesina calendula-
cea.
मदन Mayaná, B. Randia dumetorum.
Madana Mayin, H. Syn, Posoqueria dumeto-
rum.
मल्लपू See Kákodumbariká.
Malapú
महाजाली See Koshátakí.
Mahájálí
मधु Madhu, B. Honey.
Madhu Sahad, H.
महापत्रा See Balá.
Mahápatrá
महाद्रुम See Snuhí.
Mahádruma
महासहा See Máshaparní.
Mahásahá
महानिम्ब Ghoránim, B. Melia Azendarach.
Mahánimba Bakáin, H. Syn, Melia sempervirens.
महाकाली (ला) Mákál, B. Trichosanthes palmata.
Mahákálí (la) Indráyan, H.
महौषध See Nágara.
Mahawshadha
मञ्जिष्ठा Manjishtá, B. Rubia cordifolia, Linn.
Manjishthá Manjit, H. Syn, R. Manjista, Roxb.
मकुष्ठक Mat, H. Phaseolus aconitifolius.
Makushthaka Banmug, B.
Mat, H.

पृष्ठ 424स्थायी लिंक

( 30 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
मङ्गलिका See Madhuriká.
Mangaliká
मधुक Yashtimadhu, B. Glycyrrhiza glabra, Linn.
Madhuka Mulhaṭṭi, H.
मधुरिका Mawrí, B. Foeniculum valgare.
Madhuriká Souf, H. Fennel seeds.
मधुपर्णी See Vaikankaṭa.
Madhuparṇí
मधुयष्टिका See Madhuka.
Madhuyashṭiká
मधुकर्कटिका Míthá nebu, B. H. Citrus acida.
Madhukarkatiká
मरिच Golmarich, B. Piper nigrum. Black
Maricha Kálimarich, H. pepper.
मसूर Musuri, B. Vicia lens. Syn, Cicer
Masūra Masur, H. lens.
मसूरविदला See Trivriṭ.
Masūravidalá
मयूरक See Apámárga.
Mayūraka
महर्षभी See Aṭmaguptá.
Maharshabhí
मागधी See Pippalí.
Mágadhí
मार्कव See Bhringarája.
Márkava
मार्जन See Lodhra.
Marjana

पृष्ठ 425स्थायी लिंक

( 31 )
Sanskrit. Vernacular. Seientific Names.
मार्जार See Lodhra.
Márjára
मातुलुङ्ग Chholaugá lebu, Citrus medica, Linn.
Mátulunga
मालूर See Vilva.
Málúra
माष Máshkaḍai, B. Phaseolus Roxburghii.
Másha Urid, H.
माषपर्णी Másháṇí, B. Teramnus labialis.
Máshaparní Máshoṇi, H. Syn, Glycine debilis, Roxb.
मांसी Jatámámsí, B. Nardostachys jatamansi,
Máusí Báluchar, H. D. C.
Syn, Valeriana jatamansi,
Jones.
मिषि See Madhuriká.
Mishi
मकूला See Dantí.
Makúlá
मुस्त Muthá, B. Cyperus rotundus.
Musta Mothá, H.
मुद्ग Mug, B. Phaseolus mungo.
Mudga Mung, H.
मुद्गपर्णी Mugání, B. H. Phaseolus trilobus.
Mudgaparní
मुञ्ज Munj, B. H. Saccharum munja.
Munja
मुष्कक See Ghantápárul.
Mushkaka

पृष्ठ 426स्थायी लिंक

( 32 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
मूला See Saṭávarí.
Múlá
मूषकपर्णिका Indurkánipáná, B. Salvinia cucullata, Roxb.
Múshakaparniká
मूर्व्वा Murgá, B. Sanseviera zeylanica.
Mūrvá Murvá, H. Syn S. Roxburghiana.
मूलक Mūlá, B. Raphanus sativus. Garden
Mūlaka Mūli, H. radish.
मृणाल See U'síra.
Mrinála
मृद्वीका See Drákshá.
Mridvíká
मेघ See Muṣṭaka.
Megha
यव Jab, B. Hordium hexastichum.
Yava Jow, H.
यवक See Kulaṭṭha.
Yavaka
यवस Ghás, B. H. Meadow of pasture grass.
Yavasa
यवास See Durálabhá.
Yavása
यवानिका Joyán, B. Ligusticum ajwaen.
Yavániká Ajowan, H.
यज्ञाङ्ग See Udumbara.
Yajnánga
यष्टिका See Madhuka
Yashtiká

पृष्ठ 427स्थायी लिंक

( 33 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
यष्ट्याह्व See Madhuka.
Yashtyáhva
यष्टीमधु See Madhuka.
Yashtímadhu
युग्मपत्र See Kovidára.
Yaugmapatra
योगाह्व See Aguru.
Yogáhva
रजनी Halud, B. Cucuma longa.
Rajaní Haldi, H.
रविनामा See Arka.
Ravinámá
रसा See Madhuriká.
Rasá
रसाञ्जन Rasánjan, B. Berberis Asiatica.
Rasánjana Rasotker, H.
रसोन Rasun, B. Allium sativum. Garlic.
Rasona Laśun, H.
रक्ता Bichháti, B. See Kaṭhilliká.
Raktá
रक्तोष्टा See Vimbí.
Rakṭawshṭhá
रक्तचन्दन Rakṭachandan, B. Pterocarpus santalinus.
Rakṭachandana Lalchandan, H. Red sandal-wood.
रक्तचित्रक Lalchiṭá, B. H. Plumbago rosea.
Rakṭachitraka
रक्तफला See Vimbí.
Rakṭaphalá
5

पृष्ठ 428स्थायी लिंक

( 34 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
रक्तशालि Dádkháni, B. Red variety of rice. Oriza
Rakṭaśáli sativa.
रम्भा See Kadalí.
Rambhá
राक्षसी See Chaṇḍá.
Rákshasí
रात्रि See Haridrá.
Ráṭri
राजार्ह See Aguru.
Rájárha
राठ See Madana.
Ráṭa
राजादन Kshírkhejur, B. Mimusops Indica.
Rájádana Kshírí, H. Syn Mimusops hexandra.
रामठ See Hingu.
Rámatha
रास्ना Rásná, B. H. Vanda Roxburghii.
Rásná Syn Cymbidium tessaloides.
Roxb.
रूप See Madhuka.
Rúpa
रेणुक Reṇuka, B. Piper aurantiacum.
Reṇuka
रोहितक Tikṭaráj or Amoora Rohituka.
Rohiṭaka Roḍhá, B. Syn Andersonia Rohituka.
Harinhará, H.
रोहिष See Rakṭa chiṭraka.
Rohisha

पृष्ठ 429स्थायी लिंक

( 35 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
लघुलता See Ananṭa.
Laghulaṭá
लवङ्ग Langa, B. Caryophyllus aromaticus.
Lavanga Lang, H. Cloves.
लशुन Raśun, B. Allium sativum.
Laśuna Lasun, H.
लाक्षा Lákh, H. Coccus lacca.
Lákshá Gálá, B.
लाङ्गलि Bishlangali, B. Gloriosa superba.
Lángali Karihári, H.
लामज्जक See Uśíra.
Lámajjaka
लिम्पाक Páṭilebu, B. Citrus acida, Roxb.
Limpáka
लोध्र Lodh, B. H. Symplocas racemosa.
Lodhra
लोहितचन्दन See Rakṭa chandana.
Lohiṭachandana
लोहाह्व See Aguru.
Loháhva
वंश Bans, B. H. Bambusa arundinacea.
Vamśa
वंशरोचना Bansalochana, B. The manna of the Bambu.
Vamśarochaná
वक्त्र See Ṭagara.
Vakṭra
वचा Vach, B. H. Acorus calamus.
Vachá

पृष्ठ 430स्थायी लिंक

( 36 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
वज्री See Snuhí.
Vajrí
वञ्जुल Beṭ, B. H. Common cane. Calamus
Vanjula rotong.
वट Bat, B. Ticus Bengalensis.
Vaṭa Bar, H.
वत्सक See Kuṭaja.
Vaṭsaka
वत्साद्नी See Guḍūchí.
Vaṭsádaní
वनमालिका See Asphoṭá.
Vanamáliká
वन्दाकी Pargáchhá, B. A parasite plant, Epiden-
Vandákí or Mándrá, drum tessellatum, &c.
वयस्था See Sūkshmailá.
Vayasthá or Haritaki.
वरुण Baruṇ, B. H. Cratæva religiosa.
Varuṇa, Syn Capparis trifoliata.
वर्षाभू See Punarnavá.
Varshábhū
बला Berelá, B. Sida cordifolia.
Valá Bariar, H.
वसुक Bakphul, B. Sesbana grandiflora.
Vasuka
वसुहट्टक See Vasuka.
Vasuhattaka
वहिरिष्ट See Rhívera.
Vahirishta

पृष्ठ 431स्थायी लिंक

( 37 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
वह्नि See Chiṭraka.
Vahni
वहुपत्री See S'aṭávarí.
Vahupaṭrí
वहुपात् See Vata.
Vahupáṭ
वहुवार See S'elu.
Vahuvára
वाकुची See Somarájí.
Vákuchí
वाजिगन्धा A'svagandhá Withania somnifera.
Vájigandhá A'sgand, H. Syn, Physalis flexuosa.
वाणां See Kurunṭaka.
Vána
वात्यालक See Valá.
Vátyálaka
वातपोष See Palása.
Vátaposha
वातला See Samangá.
Vátalá
वातारि See Eranḍa.
Vátári
वाधपुष्पी See Priyangu.
Vádhapushpí
वाराही Suár álu, B. An esculent root, a yam,
Váráhí Báráhikund, H. Dioscorea.
वारिज See Hijjala.
Várija

पृष्ठ 432स्थायी लिंक

( 38 )
Sanskrit. Vernacular. Scientific Names.
वार्त्ताक(की) See Vrihatí.
Várttáka (kí)
वालक See Rhívera.
Válaka
वालुक See Elaváluka.
Váluka
वासक Bákas, B. Justicia adhatoda.
Vásaka Búsá, H. Syn, Adhatoda vasica.
वासा See the preceding.
Vásá
विकषा See Manjishthá.
Vikashá
विचत्रक See Sunishanna.
Vichhatraka
विडङ्ग Bidanga, B. Emblelia ribes.
Vidanga Báberang, H. Seeds of Emblelia ribes.
विभीत (क) Bahedá, B. Torminalia bellorica.
Vibhíta (ka)
विम्बी Telákuchá, B. Coccinia Indica.
Vimbí Syn, Momordica momodel-
pha.
विल्व Bel, B. H. Aegle marmelos.
Vilva
विश्वभेषज See Nágara.
Vishvabheshaja
विष Bish, B. Aconitum ferox.
Visha
विष्वक्सेना See Priyangu.
Vishvaksená