आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 97, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ेंआर्यभटीये- ६१
ग्रगतिरित्युच्यते । अधोगतराशिषट्कस्थो मन्दगतिरिति च । इति द्रष्टव्यम् ।
मध्यमात्स्फुटस्य प्रतिलोमानुलोमगतित्वमुक्तम् । उच्चनीचवृत्तस्य भ्रमणप्रकारं
तत्संख्यावस्थानञ्चाह ।
भा०:—जो ग्रह अपने उच्च से शीघ्रगतिवाला होता है, वह अपने २ नीचोच्च
वृत्त नामक कक्षा में प्रतिलोमगति से भ्रमण करता है । उससे उत्पन्न गति
प्रतिलोम करके कल्पना करनी चाहिये । मध्यम से नीचे का स्फुट और म-
ध्यम के अन्तर से उत्पन्न गति ' भुजा , कहलाती है । जो ग्रह अपने उच्च से
मन्दगति होता है-वह अपने वृत्त में अनुलोम चलता है । उस वृत्त में उत्पन्न
गति का नाम ' भुजानुलोम , है । यहां मध्य से ऽ उपरिस्फुट होता है । यहां
उच्च से ऊर्ध्वगति छः राशिस्थग्रह ' शीघ्रगति ' कहा जाता है । अधोगत छः
राशिस्थ ग्रह ' मन्दगति , कहा जाता है । मध्यम से स्फुट का प्रतिलोम, अनु-
लोम गति होना कहा गया ॥ २० ॥
अनुलोमगानि मन्दाच्छीघ्रात्प्रतिलोमगानि वृत्तानि ।
कक्ष्यामण्डललग्नस्स्ववृत्तमध्ये ग्रहो मध्यः ॥ २१ ॥
कक्ष्यामण्डले यत्र मध्यमग्रहस्तत्र केन्द्रं कृत्वा स्ववृत्तपरिलेखनं कार्यमि-
त्यर्थः ॥ एवमुच्चवशात् स्फुटगतिः प्रतिदिनं भिन्ना । ततस्स्फुटगतिसिद्ध्यर्थं
स्फुटकर्म क्रियते । तत्रैकोच्चयोस्सूर्येन्द्वोरेकमेव स्फुटकर्म । द्वयुच्चानां कुजादीना
स्फुटकर्माणि द्वे भवतः।तत्र तेषां स्फुटकर्मद्वये कृतेऽपि कदाचिद्दृग्भेदस्सम्भवति ।
मन्द शीघ्रयोः कक्ष्यामण्डलभेदात् प्रतिमण्डलभेदाच्च संभवति। तद्द्दृग्भेदव्युदासार्थं
मेवं क्रियते । कुजगुरुशनीनां प्रथमं मध्यान्मन्दफलमानीय तन्मध्यमे कृत्वा
तस्माच्छीघ्रफलञ्चानीय तदर्धं तस्मिन्नेव कृत्वा तस्मान्मन्दफलं, सकलं केवलमध्ये
कृत्वा तस्माच्छीघ्रफलञ्च सकलं तस्मिन्नेव क्रियते ।०सं स्फुटो ग्रहः । बुधशुक्रयो-
स्तु प्रथमं मध्यमाच्छीघ्रफलमानीय तदर्धं मन्दोच्चे व्यस्तं कृत्वा तन्मन्दोच्चं म-
ध्यमाद्विशोध्य मन्दफलमानीय तत्सकलं मध्यमे कृत्वा तस्माच्छीघ्रफलञ्च स-
फलं तस्मिन्नेव क्रियते । स स्फुटस्स्यात् । इति । एतत्सर्वमार्यात्रयेण प्रदर्शयति ।
तत्र प्रथमं मन्दशीघ्रयोश्च साधनविभागमार्यार्धेनोक्त्वा सार्धेनार्याद्वयेन स्फुट-
क्रमञ्चाह ।
भा०:--कक्षामण्डल में जहां मध्यग्रह रहता है वहां केन्द्र मानकर स्व-
वृत्त लिखे । एवं उच्च वशतः स्फुटगतिः प्रतिदिन भिन्न २ होती है । उससे ०
स्फुटगति के निश्चयार्थ स्फुट कर्म होता है । उसमें एक उच्च वाले सूर्य्य और