आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 94, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ें५८ गीतिकापादः ॥
तत्सिध्यति । एवं यथाक्रमं शीघ्रासन्त एते शनैश्चरादयो यथाक्रमं होरेशाः
कालहोरेशा भवन्तिं । वाराधिपस्य प्रथमहोरा । पुनस्तस्मादुक्तक्रमेण रात्री
वाराधिपपञ्चमस्य प्रथमहोरा । पुनस्तस्मादुक्तक्रमेण । इत्यर्थः । उक्ताच्छीघ्रक्र-
माच्चतुर्थोस्स्र्योदयमारभ्य दिनपा भवन्ति । शनैश्चरवारादुत्तरवार उक्तक्रमेण
शनैश्चराच्चतुर्थोऽर्को वाराधिपः । तत उपरिगतवारेऽर्काच्चतुर्थश्चन्द्रो वाराधिपः ।
एवं परेष्वप्युक्तक्रमेण चतुर्थचतुर्थास्स्र्योदयमारभ्य वाराधिपा भवन्ति । मध्यमग्रहस्य
दृग्वैषम्यात्तत्स्फुटीकरणमारभ्यते । तत्र दृग्वैषम्यकारणं प्रदर्शयति ।
भा०:—उक्त शनैश्चर आदि यथा क्रम से शीघ्र गति वाले होते हैं । कक्षा
क्रम से यह सिद्ध होता है । एवं यथा क्रम से शीघ्र होने से ये शनैश्चर आदि
यथा क्रम से 'होरेश', एवं काल होरेश होते हैं । वाराधिप की प्रथम होरा,
पुनः उससे उक्त क्रम से रात्रि में वाराधिप पञ्चम की प्रथम होरा होती है ।
पुनः उससे क्रम से उक्त शीघ्र क्रम से सूर्योदय आरम्भ करके चतुर्थ दिनपति
होता है । शनैश्चरवार से उत्तर वार उक्त क्रम से शनैश्चर से चतुर्थ सूर्य्य वारा-
धिप होता है । उससे उपरिगति वार में सूर्य्य से चौथा चन्द्रमा वाराधिप
हुआ । इस प्रकार पर में भी उक्त क्रम से चतुर्थ २ सूर्योदय से लेकर वार-
धिप होते हैं ॥ १६ ॥
कक्ष्याप्रतिमण्डलगा भ्रमन्ति सर्वे ग्रहास्स्वचारेण ।
मन्दोच्छादनुलोमं प्रतिलोमञ्चैव शीघ्रोच्चात् ॥ १७ ॥
स्फुट एक एव ग्रहो भवति । तस्य विषमगतित्वात् तद्गतिसिद्धये समग
तिर्मध्यमाख्यो ग्रहः पृथक् कल्प्यते । तत्र भूमध्यकेन्द्रे कक्ष्याख्यमण्डले मध्यम
ग्रहस्सदा स्वचारेण मध्यमगत्या भ्रमति गच्छति । स्फुटग्रहस्तु भूमध्यादतिक्रा
न्तकेन्द्रे प्रतिमण्डलाख्ये मण्डले स्वचारेण मध्यमगत्यैव भ्रमति गच्छति । अथवा
स्वचारेण कक्ष्यामण्डलगतो मध्यमग्रहो मध्यमगत्या दृग्विषये चरति । प्रति-
मण्डलगतस्स्फुटग्रहस्स्वचारेण स्फुटगत्या दृग्विषये चरति । इति योजना । म-
न्दोच्चादनुलोमम् । यत्र-यत्र मन्दोच्चमवतिष्ठते तत्तत्स्थानादनुलोमं दिने-दिने
केन्द्रभुक्त्या गच्छति । यत्र-यत्र शीघ्रोच्चमवतिष्ठते तत्तत्स्थानात्प्रतिदिनं
स्वशीघ्रगत्यन्तरेण तुल्यकेन्द्रगत्या प्रतिलोमं गच्छति । प्रतिमण्डलप्रमाणं
तत्स्थानञ्चाह ।
भा०:—स्फुट एक ही ग्रह होता है । उसकी विषम गतित्व से उस :
गति की सिद्धि वा निश्चय के लिये “ समगति ” संख्यम नाम से ग्रह की