सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 91, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 91

आर्यभटीये- ५५
व्योमाग्निवेदनिहते विदधीत लब्धम् ।
शीतांशूसूनुकुजमन्दकलासु वृद्धिम् ॥" धीवृद्धिदतन्त्रे ।
इति । अभ्रशराग्नितुल्यस्सर्वेषां हारकः कुजशनिशशीघ्रकलासु वृद्धिर्योज्यं
शेषकलाभ्यश्शोध्यम् । एष संस्कारश्शकाब्दाख्यान्नातीव भिन्नः । अत्र शकाब्दा-
च्चन्द्रयमाठिशोधनं युक्तं तदनुक्तम् । नखाधिशोधनं यदुक्तं तदुक्तिस्सौकर्या-
येति वेद्यमिति प्रकाशिकाकारेणोक्तम् । अयनसंस्कारश्च प्रदर्शितः ।
“कल्यब्दात् खखषट्कृतिहीनाद्वसुशून्यनागशरभक्तात् ।
शेषे द्विबाणशक्रैः पदं भुजाब्दा द्विसंगुणिताः ॥
शशिसूर्यहृता लब्धं भागादिफलं भुजाफलवत् ।
ऋणाधनमयनध्रुवयोः कुर्यात्ते दृक्समे भवतः ॥”
इति । पदप्रदेशेषु द्विबाणशक्राब्देषु गतभाग ओज पदे भुजाब्दः। युग्मपदे
त्वेष्यो भुजाब्दः । भुजाफलवत् । मेषादावृणं तुलादौ धनमित्यर्थः । अयनद्वय-
गध्रुवयो राशित्रये राशिनवके चणर्धनमित्यर्थः । तथाभूतेऽर्केऽयनावसानमित्युक्तं
भवति । युगाद्यारम्भकालसाम्यं कालस्यान्त्यञ्च प्रदर्शयति ।
भा०:-इस वर्त्तमान अट्ठाईसवीं चौयुगी के चतुर्थ भाग में से तीसरे भाग
के ६० वर्ष बीतने पर मेरा ( आर्यभटका ) जन्म हुआ । और मेरे जन्म
काल से २३ वर्ष बीते हैं । वर्त्तमान युग के चतुर्थ पाद के ३६०० सौर वर्ष बी-
तने पर मेरी २३ वर्ष की उमर हुई-इसी समय मैं ने इस ग्रन्थ को रचा। इस
पर प्रकाशिकाकार ने लिखा है कि इस गीतिकोक्त भगण द्वारा त्रैराशिक से
लाये हुए-ग्रहमध्य उच्च, पात, और स्फुट होते हैं। इस के उसप्रकार लाने
पर सम्प्रदाय सिद्धसंस्कार करना चाहिये ॥१०॥ .
युगवर्षमासदिवसास्समं प्रवृत्तास्तु चैत्रशुक्लादेः ।
कालो ऽयमनाद्यन्तो ग्रहभैरनुमीयते क्षेत्रे ॥ ११ ॥
सर्वेषां मण्डलान्तगंतत्वाद्युगादौ सौरचान्द्रादीनां युगपत्प्रवृत्तिः ॥ अना-
द्यन्तः कालः क्षेत्रे गोले स्थितैर्ग्रहैर्भैरप्यनुमीयते । एतदुक्तं भवति । यद्यप्यनाद्य-
न्तः कालस्तथापि ज्योतिश्चक्रस्थैरुपाधिभूतैः कल्पमन्वन्तरयुगवर्षमासदिवसादि-
रूपेण परिच्छिद्यत इति । ग्रहाणां समगतित्वमाह ।
भा०:-आकाशमण्डल में सब ही सौर, चान्द्र, आदि की एक साथ युग
की आदि में प्रवृत्ति हुई। अनाद्यन्त,काल, गोल में स्थितग्रहों और नक्षत्रों