सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 116, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 116

८० गीतिकोपादः ॥
वृत्त रचना करे । वह स्वदेशीय अक्षांश परिमित उत्तर और दक्षिण ध्रुव से
दूर अवस्थित होगां और इस वृत्त का नाम 'उन्मण्डल, होगा । इसी म-
ण्डल, में सूर्य जब दीख पड़ता है उस समय दिन और रात्रि का ह्रास और
वृद्धि होती है ॥ १९ ॥
पूर्वापरदिग्रेखाधश्चोधर्वा दक्षिणोत्तरस्था च ।
एतासां संपातो द्रष्टा यस्मिन् भवेद्देशे ॥ २० ॥
पूर्वापरदिग्गता या रेखा या चाधऊर्ध्वदिग्गता दक्षिणोत्तरदिग्गता च या
तासां संयोगो द्रष्टृस्थाने भवति ॥ दृङ्मण्डलं दृक्क्षेपमण्डलञ्चाह ।
भा०:-पूर्वापर दिग्गत रेखा जो नीचे ऊपर को गई है, दक्षिणोत्तर दि-
ग्गत है, उस का संयोग स्थान द्रष्टा का स्थान होता है ॥ २० ॥
ऊर्ध्वमधस्ताद्द्रष्टुर्ज्ञेयं दृङ्मण्डलं ग्रहाभिमुखम् ।
दृक्क्षेपमण्डलमपि प्राग्लग्नं स्यात्त्रिराश्यूनम् ॥२१ ॥
ऊर्ध्वाधोगतं द्रष्टृमध्यमिष्टग्रहाभिमुखं दृङ्मण्डलं भवति। पूर्वोक्तमण्डलानि
भूमध्यमध्यानि । इदन्तु भूपृष्ठस्थितद्रष्टृमध्यं भवति । त्रिराश्यूनं प्राग्लग्नं दृ-
क्क्षेपमण्डलं भवति । इत्यर्थः । दृङ्मण्डलदृक्क्षेपमण्डलयोर्लम्बनविधावुपयोगः
गोलं यन्त्रेण भ्रामयन्ति केचित् । तत्रोपायं प्रदर्शयति ।
भा०:-ऊपर नीचे को गया हुआ द्रष्टा का मध्य इष्टग्रहाभि मुख दृङ्मण्डल
होगा । पूर्वोक्त मण्डल सब भूमध्य मध्य है। यह तो भू पृष्ठस्थित द्रष्टा मध्य
हुआ । अर्थात् तीन राशि ऊन प्राग् लग्न दृक्क्षेप मण्डल होता है ॥२१॥
काष्ठमयं समवृत्तं समन्ततस्समगुरुं लघुं गोलम् ।
पारत्तैलजलैस्तं भ्रमयेत्स्वधिया च कालसमम् ॥२२॥
काष्ठमयं वंशादिकाष्ठे निर्मितं न समवृत्तं सर्वतोवृत्तं समन्ततस्समगुरुं स-
र्वावयवेषु समं गुरुत्वं यथा भवति तथा कृतम्। लघुमगुरुम् । एवंभूतं गोलं कृत्वा
पारतादिभिस्तं स्वधिया च कालसमं भ्रमयेत् । अयमर्थः । भूमिष्ठदक्षिणोत्तरस्त-
म्भयोरुपरि गोलप्रोतायश्शलाकाया अग्रे स्थापयेत् । गोलदक्षिणोत्तरच्छिद्रे च
तैलेन सिञ्चेत् यथा निस्सङ्गो गोलो भ्रमति । गोलस्यापरतो गोलपरिधिसंमि-
तदैर्घ्यं सार्धश्छिद्रं जलपूर्णां नलकां निदध्यात् ततो गोलस्यापरस्वस्तिके कीलकं
निधाय तस्मिन्सूत्रस्यैकमग्रं बध्ध्वाथो विषुवन्मण्डलपृष्ठेन प्राङ्मुखं नीत्वा