आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

नवमः पटलः ॥
'सर्वाश्रमाणां समयपदानि' त्युक्तं पुरस्तात् । के पुनस्ते आश्रमाः ?
इत्यत आह—
चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्य, माचार्यकुलं, मौनं,
वानप्रस्थ्यमिति ॥ १ ॥
आश्राम्यन्त्येषु श्रेयोऽर्थिनः पुरुषा इत्याश्रमाः । एषा सामान्यसंज्ञा ।
गृहे तिष्ठति कुटुम्भरक्षणपर इति गृहस्थः । तस्य भावो गार्हस्थ्यम् । स एक
आश्रमः । आचार्यकुलं तत्र वासो लक्षणया सोऽप्येकः । 'मनु अवबोधन'
मनुत इति मुनिर्ज्ञानपरः । तस्य भावो मौनम् । सोऽपरः । वनं प्रतिष्ठत
इति वनप्रस्थः । स एव वानप्रस्थः । प्रज्ञादित्वादण् । तस्य भावो वानप्र-
स्थ्यम् । इतिशब्दः परिसमाप्त्यर्थः । एतावन्त एवाऽऽश्रमा इति । चतुर्णा
मेवोपदेशेऽपि चत्वार इति वचनं “(१)ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्ष-
विधानात् गार्हस्थ्यस्ये”ति स्मृत्यन्तरोक्तं मा ग्राहीदिति ॥ १ ॥
तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति ॥
तेष्वाश्रमेषु चतुर्ष्वपि यथाशास्त्रमव्यग्रस्समाहितमना भूत्वा यो
वर्तते, स क्षेममभयं पदं गच्छति । अनेनाऽऽश्रमविकल्प उक्तो वेदितव्यः
निश्रेयसार्थिनाऽन्यतमस्मिन्नाश्रमे यथाशास्त्रमवाहितेन वर्तितव्यमिति ।
तथा च गौतमः—(२)'तस्याऽऽश्रमविकल्पमेके ब्रुवत' इति ॥ २ ॥
सर्वेषामुपनयनप्रभृति समान आचार्यकुले वासः ॥ ३ ॥
उपनयनप्रभृति य आचार्यकुले वासोऽष्टाचत्वारिंशद्वर्षादिनान्यत-
मस्स सर्वेषामाश्रमाणां समानः ॥ ३ ॥
सर्वेषामनूत्सर्गो विद्यायाः ॥ ४ ॥
अनूत्सर्ग. छान्दसो दीर्घः । विद्याया अनूत्सर्गोऽपि सर्वेषामाश्रमाणां
समानः । तस्मादाचार्यकुले वासस्समान इति ॥ ४ ॥
बुध्वा कर्माणि यत्कामयते तदारभेत ॥ ५ ॥
प्रत्याश्रमं यानि कर्माणि विहितानि, तानि बुध्वा गृहस्थस्यैतानि
१. गौ. ध. ३. ३६. \hspace{10em} २. गौ. ध. ३. १.