आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

येयुः । अत एव ज्ञायते-शूद्राणामतिथीनां पूजार्थं व्रीह्यादिकं राज्ञा ग्रामे
ग्रामे स्थापयितव्यमिति ॥ २१ ॥
नित्यमुत्तरं वासः कार्यम् ॥ २२ ॥
उपासने गुरूणा' (१-१५-१) मित्यादिना केषुचित्कालेषु यज्ञोपवीतं
विहितम् । इह तु प्रकरणात् गृहस्थस्य नित्यमुत्तरं वासो धार्यमित्युच्यते ॥
अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थे ॥ २३ ॥
अपि वा सूत्रमेव सर्वेषामुपवीतकृत्ये भवति, न वास एवेति नियमः ।
तथा च मनुः -
(१) कार्पास मुपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृ'दिति(२) ॥ २३ ॥
यत्र भुज्यते तत्समूह्य निर्हृत्याऽवोक्ष्य तं देशमम-
त्रेभ्यो लेपान् सङ्‌कृष्याऽद्भिः संमृज्योत्तरतः शुचौ देशे
रुद्राय निनयेदेवं वास्तु शिवं भवति ॥ २४ ॥
यत्र स्थाने भुज्यते तत् समूह्य समूहन्या तत्रत्यमुच्छिष्टादिकं राशी-
कृत्य निर्हरेदन्यतः । निर्हृत्य तं देशमवोक्षेत् । अवोक्ष्य ततोऽमत्रेभ्यः येषु
पाकः कृतः तान्य मत्राणि तेभ्योऽन्नलेपान् व्यञ्जनलेपांश्च संकृष्य काष्ठादि-
नाऽवकृष्य अद्भिस्संसृजेत् । संसृज्य गृहस्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्रा-
येदमस्त्वि'ति निनयेत् । एव कृते वास्तु शिवं समृद्धं भवतीति ॥ २४ ॥
ब्राह्मण आचार्यः स्मर्यते तु ॥ २५ ॥
तुशब्दोऽवधारणार्थो भिन्नक्रमश्च । ब्राह्मण एव सर्वेषामाचार्यः स्म-
र्यते धर्मशास्त्रेषु । इहाऽपि वक्ष्यति 'स्वकर्म ब्राह्मणस्ये' (२.१०.४.) त्यादि ।
अनुवादोऽयमापदि कल्पान्तरं वक्तुम् ॥ २५ ॥
तदाह—
आपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाऽध्ययनम् ॥ २६ ॥
कर्तव्यमित्यध्याहार्यम् । ब्राह्मणस्याऽध्यापयितुरलाभ आपत् । तत्रा-
ऽऽपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाऽध्ययनं कर्तव्यम् । न त्वनधीयानेन स्थातव्य-
म् । 'ब्राह्मणेने'ति वचनाद्राजन्यवैश्ययोर्नाऽयमनुकल्पः ॥ २६ ॥
१. म. स्मृ. २. ४४.
२. एतदनन्तर बौधायनस्तु — कौशं सूत्रं वा त्रिवृद्यज्ञोपवीतम् इति, (१. ८. ५)
इत्यधिकः पाठः च. पु. ।