आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

१३४ | आपस्तम्बधर्मसूत्रे | [ (प. ८) क. २३.
गदिति प्राप्तम् । अतस्तन्मा भूदित्याह — अनन्यस्य अपृथग्भूतस्य ज-
गतः, ज्ञेयात् ज्ञातव्यात् परमार्थस्वरूपाद्द्वयात् परमेश्वराद् घटादेरिव
मृदः । स च परमेष्ठी परमे प्रकृष्टे स्वे महिम्नि हृदाकाशेऽवस्थातुं
शीलमस्येति परमेष्ठी । स्वयमेव विभाज विभक्तो देवपितृमनुष्यादि-
ना ज्ञातृज्ञेयज्ञानभेदेन च, यस्मात् स एव ज्ञेय आत्मा स्वतो विभजति
जगदनेकधा । तस्मादेवाऽऽत्मनः कायाः शरीराण्याकाशादिक्रमेण प्रभवन्ति
सर्वे ब्रह्मादिलक्षणाः । अतो मूलं स जगतः । (१) "यतो वा इमानि भूतानि
जायन्ते" इति श्रुतेः । अत एव स शाश्वतिकः । यो हि पृथिव्यादिविकारः,
सोऽब्वादिक्रमेण विनश्येत, परं मूलकारणमापद्यते, सोऽशाश्वतिकोऽ-
नित्यः । अयं चाऽऽत्मा परं मूलम् । न तस्याऽप्यन्यन्मूलमस्ति, यतो जा-
तो विनश्येत्, मूलमापद्यते, ततस्तद्विलक्षणत्वाच्छाश्वतिकः शश्वदे-
करूपः । अतो नित्यः एकत्वमहत्वमूलत्वेभ्यश्च ॥ १० ॥
उज्ज्वला ।
निपुणो मेधावी चित्स्वरूपः । बिसोर्णाया बिसतन्तोरप्यणीयान् सूक्ष्मः ।
य सर्वमावृत्य व्याप्य तिष्ठति । यश्च पृथिव्या अपि वर्षीयान् प्रवृद्धतरः सर्वग-
तत्वादेव सर्वमारभ्य विष्टभ्य ईशित्वेनाऽधिष्ठाय तिष्ठति । ध्रुवः एकरूपः ।
अस्य जगतो यदिन्द्रियैर्ज्ञानं इन्द्रियजन्यं ज्ञानं तस्मात् । कीदृशात् ?
अनन्यस्य ज्ञेयात्, पञ्चम्यर्थे षष्ठी, ज्ञेयात् नीलपीताद्याकारादनन्यभूतं
नीलपीताद्याकारं, तस्माद्विज्ञानादन्य इत्यर्थः । श्रूयते च (२) 'तस्मा-
द्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय' इति ।
(३) 'ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः ।
तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतःस्थितम् ॥' इति पुराणम् । स्वभा-
वतः स्वच्छस्य चिद्रूपस्याऽऽत्मनो नीलपीताद्याकारकालुष्यं तद्रूपाया
बुद्धेरनुरागकृतं भ्रान्तमित्यर्थः । वैषयिकज्ञानादन्य इति विशेषणेन ज्ञाना-
त्मक इत्यपि सिद्धम् । (४) 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'ति च श्रुतिः । एवंभूत-
स्याऽऽत्मा परमेष्ठी परमे स्वरूपे तिष्ठतीति । विभाज इत्यस्य परेण सम्ब-
न्धः । विभजत्यात्मानं देवमनुष्यादिरूपेण नानाशरीरानुप्रवेशेनेति वि-
भाक् । तस्माद्विभाजो निमित्तभूतात् सर्वे काया देवमनुष्यशरीराणि प्रभवन्ति
उत्पद्यन्ते । स मूल प्रपञ्चसृष्टेर्भोक्तृतया मूलकारणम् । स नित्यः अवि-
नाशी । शाश्वतिक एकरूपः अविकारः ॥ २ ॥
१. तै. उ. ३. १. | २. तै. उ. २. ५.