आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

१३२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.८.) क.२२.
ज्ञानमविद्यादि संसारकारणं निवर्तयतीति चेन्न । क्रियाकारकफलानुप-
मर्देनाऽऽत्मलाभाभावात् ज्ञानस्य कर्मभिः संहतत्वानुपपत्तेः । तैलवर्त्य-
ग्नीनां तु सहभावित्वोपपत्तेरितरेतरोपकार्योपकारकत्वोपपत्तेश्च संहत-
त्वं स्यात् । न तु ज्ञानकर्मणोस्तदुभयानुपपत्तेः संहतत्वं कदाचिदपि
सम्भवति । केवलज्ञानपक्षे शास्त्रप्रतिषेधवचनाद्युक्तमिति चेन्न । ज्ञान-
कार्यानिवर्तकत्वाच्छास्त्रप्रतिषेधवचनस्य ।
योऽयं कर्मविधिपरैः केवलज्ञानपक्षस्य सर्वसन्न्यासस्य विप्रतिषे-
धो विरोधः, स नैव ज्ञानकार्यमविद्यादोषक्षयं वारयति (१)'भिद्यते हृद-
यग्रन्थिः' (२)'तस्य तावदेव चिरम्' (३)'मृत्युमुखात् प्रमुच्यते' इत्ये-
वमादिश्रुतिस्मृतिशतसिद्धम्, कर्मविधिपरत्वात् प्रवृत्तिशास्त्रस्य । न च
(तत्) ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मात्मैकत्वविषयं वारयति, सर्वोपनिषदामप्रा-
माण्यानर्थक्यप्रसङ्गात्, 'पूः प्राणिनः'(२२ ४.) 'आत्मा वै देवता'
इत्यादिस्मृतीनां च । तस्माद्यद्यपि बहुभिः प्रवृत्तिशास्त्रैर्विप्रतिषिद्धं
केवलज्ञानशास्त्रमात्मैकत्वविषयमल्पं, तथापि सकार्यस्य ज्ञानस्य बल-
वत्तरत्वान्न केनचिद्वारयितुं शक्यम् ।
जीवतो दुःखानिवर्तकत्वाज्ज्ञानस्याऽनैकान्तिकं क्षेमप्रापकत्वमिति
चेत्, न, 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्', 'निचाय्य तं मृ-
त्युमुखात् प्रमुच्यते' (४)'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतिस्मृति-
न्यायेभ्यः । बहुभिर्विप्रतिषिद्धत्वात् सर्वत्यागशास्त्रस्य लोकवत् त्या-
ज्यत्वमिति चेन्न, तुल्यप्रमाणत्वात् । मानसान्तानि सर्वाणि कर्मा-
ण्युक्त्वा । (५)"तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्"
इति तपःशब्दवाच्यानां कर्मणामवरत्वेन संसाराविषयत्वमुक्त्वा न्यास-
शब्दवाच्यस्य ज्ञानस्य केवलस्य 'न्यास एवात्यरेचयत्' (६)'त्यागेनै-
के अमृतत्वमानशुः' इत्यमृतत्वफलं दर्शयति शास्त्रम् ।
(७)"तस्यैव विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा यजमानः" इत्यादिना च वि-
दुषः सर्वक(र्म?र्मा) भावं दर्शयति;
“द्वौ पन्थानावत्रानुनिष्क्रान्ततरौ कर्मपथश्चैव पुरस्तात् सन्न्यासश्च,
तयोः सन्न्यास एवातिरेचयति"
इति च । विप्रतिषेधवचनस्य निन्दापरत्वादयुक्तमिति चेन्न । अ-
१ मु. उ. २. २. ८. २. छा. उ. ६. १४. २. २. कठो. २. ३ १५,
४. मुण्ड. उ. ३. १ ९. ५. नारा. उ. ७८.
६. नारा. उ. ३. ७. नारा. उ. ८०