आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आचमनविधिः ] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ८९
तिष्ठन्नाऽऽचामेत् प्रह्वो वा ॥ १ ॥
तिष्ठन् प्रह्वो वा नाचामेत् । नायं प्रतिषेधः शक्यो वक्तुम् । कथम् ?
'आसीनस्त्रिराचामे' (१६ २.) दिति वक्ष्यति । ततश्च यथा शयानस्याच-
मनं न भवति तथा तिष्ठतः प्रह्वस्य च न भवति । एवं तर्हि शौचार्थस्या-
चमनस्य नायं प्रतिषेधः । किं तर्हि ? पानीयपानस्य प्रतिषेधः । तथा
गौतमः-(१)'नाञ्जलिना जलं पिबेत् । न तिष्ठ' न्निति । अपर आह-अस्मा
देव प्रतिषेधात्क्वचित्तिष्ठतः प्रह्वस्य चाऽऽचमनमभ्यनुज्ञातं भवति । तेन
'भूमिगतास्वाप्सुव' त्यत्र तीरस्याऽयोग्यत्वे ऊरुदघ्ने (२)जानुदघ्ने वा जले
स्थितस्याऽऽचमनं भवति । गौतमीयेऽपि(३) न तिष्ठन्नुद्घृतोदकेनाचा
मे' दिति सूत्रच्छेदादुद्धृतोदकेनैव तिष्ठतः प्रतिषेध इति ॥ १ ॥
अथाऽऽचमनविधिः-
आसीनस्त्रिराचामेद्धृदयङ्गमाभिरद्भिः ॥ २ ॥
अद्भिः तृतीया द्वितीयार्थे । अत्राऽनुक्ते स्मृत्यन्तरवशा(४)दुपस्क्रियते ।
आसीनः शुचौ देशे, नासने, भोजनान्ते त्वासने । दक्षिणं बाहु(५) जान्व
न्तरे कृत्वा प्राङ्मुख उपविष्टः उदङ्मुखो वा हृदयङ्गमा(६) अपः करत-
लस्थासु यावतीषु माषो निमज्जति तावती फेनबुद्बुदरहिताः वीक्षिता-
स्त्रिराचामेत् पिबेत्, ब्राह्मणः हृदयङ्गमाः, क्षत्रियः कण्ठगताः, वैश्यस्ता-
लुगताः, शूद्रो जिह्वास्पृष्टास्सकृत् ॥ २ ॥
(७)त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् ॥ ३ ॥
परिमृज्यात् ॥ ३ ॥
द्विरित्येके ॥ ४ ॥
तुल्यविकल्पः ॥ ४ ॥
सकृदुपस्पृशेत् ॥ ५ ॥
मध्यमाभिस्तिसृभिरङ्गुलीभिरोष्ठौ ॥ ५ ॥
१. गौ ध. ९ ९, १०. २. नाभिदघ्ने, इति च. पु
३ गौ. ९. १० गौतमोऽपि न तिष्ठन्नुद्धृतोदकेनाचा मेत् इति सूत्रभेदादुद्धृतो
दकेनैव तिष्ठतः प्रतिषेधमाह" इति क. पु.
४. 'उपस्तूयते' इति ग. पु. ५. ऊर्वन्तरे इति. ख ग. पु.
६. आपः इति. ख. ग. पु. ७. इदमग्रिमं च सूत्रमेकीकृतं. ग. पुस्तके.
आप० ध० १२