अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९११
तस्यैव प्रतीतेः । सर्ववैलक्षण्यार्थं वैदिकानामबाधितार्थैकवाक्यत्वस्याभिप्रेत-
त्वादिति चकारार्थः । कार्यप्रकारे भेदस्तु माहात्म्यज्ञापको न तु बाधकः । बहुधा
कृतिसामर्थ्यं लोकेऽपि माहात्म्यसूचकमिति । तस्मान्न श्रुतिविप्रतिषेधात्
स्मृतिपरिग्रह इति सिद्धम् ॥ १४ ॥
इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे एकसूत्रं यथा व्यपदिष्टाधिकरणं चतुर्थम् ॥ ४ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
श्रुतिव्याकोपः । तस्य लौकिककर्तृत्वनिषेधपरत्वात् । निषेधकवाक्योत्तरार्धे 'स्वाभाविकी ज्ञान-
बलक्रिया च' इति स्वाभाविकक्रियासद्भावप्रतिपादनात् । द्वितीयपादे समाभ्यधिकनिषेधाच्च ।
कार्यकारणसापेक्षलौकिककर्तृत्वनिषेधस्यैव प्रतीतेरिति । चकारसूचितं हेत्वन्तरमाहुः सर्ववै-
लक्षण्येत्यादि । वैदिकानामिति पदवाक्यानाम् । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि

समाकर्षात् ॥ १५ ॥ (१।४।५)
पुनरन्यथाशङ्क्य परिहरति । ननु क्वचित् 'असद्वा इदमग्र आसीत्' इति
क्वचित्, 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् । अव्या-
कृतमासीत् । 'नासदासीन्नो सदासीत्' 'तम आसीत्' इत्यादिवाक्येषु ब्रह्मणोऽपि
विगानं श्रूयते । तद्धैक आहुरितिवत् पक्षान्तरं संभवति । न ह्यसत्तमःशब्दैर्ब्रह्म
भाष्यप्रकाशः।
समाकर्षात् ॥ १५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति पुनरित्यादि । प्रकारान्तरेण श्रुतिविप्रतिषेध-
माशङ्क्य परिहरतीत्यर्थः । अत्रापि संशयस्तद्बीजं च पूर्ववदेव । एकस्य ब्रह्मणः कारणत्वे वक्तव्ये
नाना शब्दानां कारणे प्रयोगादनिर्णायिकां श्रुतिं विहायेत्येतावान् विशेषः । पूर्वपक्षमाहुः ननु
क्वचिदित्यादि । विगानमिति विरुद्धं गानम् । कै गै शब्दे । विरुद्धः शब्दः कारणान्तरद्यु-
रश्मिः ।
माए मातः अनेन सुखानुज्ञानार्थे प्रियोक्तिः सूच्यते । घरोव अरणं गृहोपकरणं तण्डुलादि,
अनेनावश्यकरणीयत्वं सूच्यते । अज्जः अद्य, अनेन शीघ्रत्वं सूच्यते । खलु ण त्थिित्ति नास्तीति
साहियं कथितम्, तुमए त्वया । अनेन मया व्याजो नोत्पादितः इति सूच्यते, ता तस्मात् भण,
[L15

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९१५

भाष्यप्रकाशः ।
अशुद्धासक्तः । कर्मवदिति । यथा, मलवद्वाससोऽन्नं नाद्यादिति निषिध्य अथो खल्वाहुरभ्यञ्जनं
वा व स्त्रिया अभ्यञ्जनमेव न प्रतिगृह्यं कामन्यान्यदिति पक्षान्तरं कर्मविशेष उक्तं तद्वत् ।
रश्मिः ।
'प्रथमं हि मयोक्तं वै शैवम्' इत्युक्त्वा 'काणादेन तु संप्रोक्तं शास्त्र'मित्युक्त्वा 'सांख्यं तु
कपिलेन वा' इति परंपरया पातित्यसाधकवाक्यम् । समाकर्षत् । सूत्रमित्यधिकरणार्थकं सूत्रम् ।
ननु पूर्वाधिकरणे इमाः श्रुतीरुक्त्वा ब्रह्मविगानपरिहारार्थं सूत्रमिदमिति कुतोधिकरणमिति चेन्न ।
पूर्वश्रुतिषु सृष्टिवैचित्र्याद्ब्रह्मणः सतो विकारित्वापत्त्या प्रकृतिः कर्त्री पुरुषोऽसङ्ग इति श्रुतिविप्रति-
षेधात्स्मृतिपरिग्रहस्तर्कितः । अत्र तु ब्रह्मविगानेन श्रुतिविप्रतिषेधात् स्मृतिपरिग्रहस्तर्कितः इति

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) लिप्यंतरण है:

९१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ५ सू० १५
प्रतिपादयितुं शक्यते । असन्नेव स भवतीति बाधात् । आदित्यवर्णं तमसः
परस्तादिति च । तस्मात् कारणत्वेनापि श्रुतिविप्रतिषेधाद् ब्रह्म कारणं नेत्येवं
प्राप्ते उच्यते समाकर्षात् । आकृष्यते स्वस्थानाच्चाल्यत इत्याकर्षः सर्वेष्वेतेषु
वाक्येषु असदादिपदानां न निरात्मकत्वार्था उच्यन्ते । किंतु वैलक्षण्येन ।
भाष्यप्रकाशः।
तमसः परस्तादिति असन्नेवेत्यत्र यथावेत्तृनिन्दया बाध एवमत्र तमःपरत्वकथनेन बाघादित्यर्थः ।
तस्मादिति अव्याकृतपदेनाव्यक्तस्य प्रधानस्य ग्रहीतुं शक्यत्वात् । श्रुतौ पक्षान्तरस्याप्यङ्गीकारा-
दसदादिशब्दैर्ब्रह्मणः प्रतिपादयितुमशक्यत्वाच्च । शेषमतिरोहितार्थम् । अत्र समाधानं सूत्रकथन-
पूर्वकं व्याचक्षते आकृष्यत इत्यादि । कारणत्वेनेति पूर्वस्मादनुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मैवाद-
रणीयम् । अतो नात्र श्रुतिविप्रतिषेधः । कुतः ? समाकर्षात् । आकर्षत इत्याकर्षः । समीचीनो
निश्चयानार्थ आकर्षः समाकर्षस्तस्मात् । सामीचीन्यं व्युत्पादयन्ति सर्वेष्वित्यादि । किंतु
वैलक्षण्येनेति एकश्रुत्युक्त रूपविलक्षणरूपान्तरमभिप्रेत्य श्रुत्यन्तरे तस्य तस्य शब्दस्य स्वार्थात्
रश्मिः।
श्रुताविति तद्धैक आहुरिति श्रुतौ । तर्हि असदादिपदैः कः प्रतिपाद्य इति चेच्छृणु असन्मृत्युरिति
बृहदारण्यकादसच्छब्दप्रतिपाद्यो मृत्युः 'मेनेऽसन्तमिवात्मानम्' इति लोकोक्तासच्छब्दार्थो वा ।
आदिपदेन 'नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम्' इत्युक्तः सदसद्विलक्षणः पदार्थः कश्चित् । भाष्यार्थस्तु
तस्माद्ब्रह्मणोपि विगानात् कारणत्वेन रूपेण श्रुतिमिरसदादिनिरूपकैः विरुद्धस्य प्रधानस्य प्रति
प्रतिनिधिरूपस्य वेधात्प्रापणात् । अपिशब्देन पूर्वाधिकरणोक्ताभिरात्मन आकाश इत्यादिश्रुतिभिः
वैरूप्यप्रतिपादिकाभिः श्रुतिप्रतिपाद्याद्विरुद्धस्य प्रधानस्य प्रति प्रतिनिधिरूपस्य प्रापणाच्च ब्रह्मकारणं
नेति । न च श्रुतेर्विप्रतिषेधादिति भाष्ये षष्ठीतत्पुरुषाङ्गीकारात् तद्विरोध इति शङ्क्यम् । कर्मादी-
नामपि संबन्धसामान्यविवक्षायां षष्ठ्येवेति षष्ठ्यङ्गीकारात् विप्रतिषेधपदेन बाधोक्तेश्च । इह तु
बाधपदमतिहाय विप्रतिषेधपदमुक्तम् तदन्वर्थमित्येवं समर्थितम् । सूत्रकथनेति । व्याख्यातुमिति
भावः । पूर्वं तु उद्देशमात्रम् । ब्रह्मैवेति जिज्ञासासूत्रादनुवृत्तम् । नात्रेति साध्यं तु भाष्यम् ।
एतदर्थं हेतुरूपाधिकरणावतरणात् । तथाहि ब्रह्मपक्षः न कारणमिति साध्यम् । श्रुतिविप्रतिषेधादिति
हेतुः । अत्र ब्रह्मण श्रुतिविप्रतिषेधरूपत्वप्रसिद्धिः । स्वरूपासिद्धिमेद इत्याहुः । नात्रेति अत्र
ब्रह्मणि न श्रुतिविप्रतिषेधः समाकर्षादिति पूर्वसूत्रादनुवृत्तश्चकारस्तदर्थः । वैदिकानामबाधितार्थक-
वाक्यत्वसामिप्रेतत्वाच्चेति । अधुना व्याचख्युः आकृष्यत इतीति । समीचीनं विवृण्वन्ति
निश्चयनार्थ इति यथा असदितिपदं स्वस्थानान्मृत्युरूपार्थात् प्रच्यव्यन्ते स आकर्षः स
समीचीनः । लक्षणाद्यन्तरेण तृतीयाध्याये वक्ष्यमाणविरुद्धधर्माश्रयत्वनिश्चायनार्थः । सद्ब्रह्मासद्ब्रह्मेति
सत्त्वासत्ते हि नकुलवद्विरुद्धौ धर्मौ तदाश्रयत्वनिश्चायनार्थः । 'न चासन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति
वेद चेत्' इति श्रुत्युक्तासत्त्वं वेत्तरि स्यादिति शङ्क्यम् । विरुद्धधर्माश्रयत्वेन वेतुरङ्गीकारात् । सामी-
चीन्यमिति विरुद्धधर्माश्रयत्वस्य लक्षणाद्यन्तरनिश्चायनार्थः । निश्चायनेत्यत्र नन्वादित्याहुः ।
सर्वेष्वित्यादीति । भाष्ये । न निरात्मकेति । निर्गतः सत्यदार्थ आत्मा यस्मात्तन्निरात्मकम् ।
'असन्नेव स' इति श्रुतौ निन्दाश्रवणात् । किं त्विति नञर्थमूतवैलक्षण्येन । प्रकृते । नञर्थषट्कं
प्राचीनानां तेषु विरोधितासरूपं वैलक्षण्यमादाय भाष्यार्थमाहुः एकेति । विरोचो नञर्थः अयं श्लक्ष्ण
966

सर्वशब्दवाच्यत्वं च सिद्धं ब्रह्मणः । यथा 'को अद्धा वेद' । 'क इह प्रावोचत्' ।
'सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति' । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' । 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्'
इत्यादिसर्वे विरुद्धधर्मा भगवत्युच्यन्ते । एवमनेकविरुद्धशब्दवाच्यत्वं लोक-
प्रसिद्धतादृशार्थात् समाकर्षादवगम्यते । तं यथा यथोपासते तथा भवतीति
फलज्ञापनार्थमसन्नेव स भवतीति यथा कंसादीनां मारकः । तद्धैक आहुरित्यत्र

भाष्यप्रकाशः ।

प्रत्यावनं कृत्वा तत्तद्रूपविशिष्टं ब्रह्मैवोच्यते । नच लक्षणापत्तिः । यतः सर्वशब्दवाच्यत्वमपि
सिद्धं ब्रह्मणः । तदप्युपपादितं तल्लिङ्गाद्यधिकरणेषु । नच सर्वत्र ब्रह्मण एव कारणत्वे वक्तव्ये
विरुद्धशब्दप्रयोगस्य किं प्रयोजनमिति शङ्क्यम् । यथा को अद्धा वेदेत्यत्र सृष्टिकर्तृविषयकमज्ञानं,
सर्वे वेदा इत्यत्र साधनैस्तज्ज्ञानं यतो वाच इत्यत्र वागाद्यप्राप्यत्वं, मनसैत्यत्र तत्प्राप्यत्वमित्येवं
ब्रह्मणि विरुद्धा धर्मास्तत्र तत्र ते ते उच्यन्त एवमनेकविरुद्धशब्दवाच्यत्वमपि लोकप्रसिद्धो
यस्तादृशधर्मविशिष्टोऽर्थस्ततः शब्दस्य समाकर्षादवगम्यते । तस्य प्रयोजनं तु तेन तेन प्रकारेण
तद्भावने तादृशतादृशफलाप्तिरिति । तत्रोदाहरणं तु कंसादीनां मारकत्वभावनाद् यथा मृत्युः ।
एवमसत्त्वेन भावनादसन्नमिति । अतस्तत्तत्फलार्थे समाकर्षे ब्रह्मणः कारणत्वमक्षुण्णमित्यर्थः ।
एवं सूत्रं व्याख्याया सदादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तं सिद्धान्तसिद्धं स्फुटीकुर्वन्ति तद्धैक इत्यादि ।

रश्मिः ।

धर्मविरोधोर्थः । अभावो वा नञर्थः । आर्थिकार्थो विरोधः । यद्वा पर्युदासो नञर्थः । सद् ब्रह्म
तद्भिन्नतत्सद्शयो मृत्युः असन्मृत्युरिति बृहदारण्यकात् । तथा चैकश्रुतिः सदेव सोम्येदमिति तदुक्तं
रूपं सद्रूपं तद्विलक्षणमसदेवेदमित्यत्रासद्रूपान्तरमित्यर्थः । श्रुत्यन्तर इति असदेवेति श्रुतौ ।
तस्येति । असच्छब्दसार्थो मृत्युस्तस्मात्प्रत्यावनं कृत्वा तत्तदसद्रूपविशिष्टमभेदेन विरुद्धधर्मा-
श्रयत्वाय ब्रह्मैवोच्यते इत्यर्थः । सर्वशब्द इति भाष्यमवतारयामासुः न चेति । मृत्युवाचकस्या-
सच्छब्दस्य ब्रह्मणि लक्षणा । संबन्धस्तु मेतव्यभीषकभावः 'मृत्युर्धावति पञ्चमः' इति श्रुतेः
शून्यवाचकस्यासच्छन्दस्य लोकोक्तस्य वा ब्रह्मणि लक्षणा । 'मेनेऽसन्तमिवात्मानम्' इति लोके
ज्ञानाश्रयस्य कर्तुरसद्विषयः तस्य शुद्धा सति ब्रह्मणि भागत्यागलक्षणा ज्ञानाश्रयब्रह्मणो ज्ञानविषयत्वस्य
भागस्य त्यागात् । न च शुद्धा सति प्रयोग इति शङ्क्यम् । धर्मः प्रोज्झितकैतवोत्रेत्यस्य विरोधात् ।
तदुक्तं पद्मपुराणे उत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे गुणत्रयकथने द्विचत्वारिंशेऽध्याये ।
'बौद्धशास्त्रमसत्प्रोक्तं नग्ननीलपटादिकम् ।
मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते' ।। इति ।
शास्त्रं शब्दात्मकमिति तत्प्रतिपाद्यमप्यसत्तदिति । यथा क इति भाष्यमवतारयन्ति न च
सर्वैति । अद्धेति साक्षात् । अज्ञानमिति क इह प्रपञ्चे प्रवोचन्न कोपीत्यर्थात् । तज्ज्ञानमिति
सृष्टिकर्तुर्ज्ञानम् । आमनन्ति अभ्यस्यन्ति । अतो वेदोक्तसाधनैः तज्ज्ञानमिति ज्ञायते इति । तत्रेति
श्रुतिषु । ते सत्त्वमसत्त्वं च ज्ञानमज्ञानं च वागाद्यप्राप्यत्वं वागादिप्राप्यत्वं च धर्माः । ननु मनसैवेत्यत्र
कथं वागादिग्रहणमिति चेन्न । मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपमिति श्रुतेः वाचामादि मनः तद्ग्रहणात् ।
यद्वा मनसैवेत्येवकारेणान्येन्द्रियव्यवच्छेदः भक्तिरूपव्यापारस्य तु मनसेति करणतृतीयाया बोधनात्
भक्तिश्च वागादिरूपा कीर्तनादिरूपा । एवमुच्यन्त इत्यन्तं भाष्यं व्याख्यायैवमिति भाष्यं व्याचक्रुः ।

एवमिति अनेके विरुद्धाः सदसदादयः शब्दास्तद्भाव्यत्वमपीत्यर्थः । लोकेति भाष्यं विवृण्वन्ति
लोकप्रसिद्ध इति लोकः स्मृतिः मेनेऽसन्तमिवात्मानमिति तत्सिद्धो यस्तादृशः असत्स्वरूपो धर्मः
तद्विशिष्टोयोऽसद्रूपः स्पष्टमन्यत् । तं यथेति भाष्यमवतारयन्ति लोकप्रसिद्धयेति लोकसिद्धार्था-
ऽभावनेन । तेनेति असत्त्वेन प्रकारेण । तद्भावने ब्रह्मभावने । तादृशेति 'मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः'
इत्यत्यन्तविस्मरणरूपफलाप्तिः । न च लोकोक्तासच्छब्दे प्रतिपाद्यासत्त्वेन प्रकारेण ब्रह्मभावने
तादृशफलामस्त्विति वाच्यम् । तादृशफलाभावप्रसङ्गात् । पुराणस्य क्षत्रतत्त्वेन तद्गुरुरीत्या भावनेनौप-
निषदपुष्टिरूपं फलं भवेत् । असन्निति भाष्यं विवरीतुमाहुः तन्नोदाहरणमिति । मारक इति
आदिपदेनाम्बष्ठचाणूरशलानां मारकः । मृत्युरपदार्थः मृत्युर्भोजपतेरिति वाक्यात् । मारकोपि भावना-
न्वयीत्यभेदान्वयः । असन्त्स्यूरिरिति बृहदारण्यकात् । निगमयांबभूवुः एवमसत्त्वेनेति एवं
पूर्वोक्तप्रकारेण एवं चासन्निति श्रुतौ स परमात्मा असन्मृत्युर्भवति योऽसद्ब्रह्म मृत्युरिति वेद स्मरति
स भावयति स्मेति यावत् । स वेत्तेति नार्थः । 'ॐ तत् सत्' इति त्रिविधब्रह्मनिर्देशात् ।
नित्यानित्यसंयोगापत्तेश्च । न च य इत्यत्र नित्यानित्यसंयोग इति वाच्यम् । वेदसाधिदैविक-
प्रतिपादकत्वात् । तद्धैक इत्यादीति । भाष्ये । सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्यमसच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । सत्
सर्वप्रपञ्चः नञो वैलक्षण्यमर्थः । सद्विलक्षणत्वम् । तत् सत् असत् सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्यविशिष्टम् ।
इदमित्युक्तप्रपञ्चाभेदकथनात् प्रपञ्चरूपोपि स इत्यर्थः । प्रकृते । इत्युक्तः पक्ष इति सत्पदोक्त-
ब्रह्मणो विरुद्धधर्माश्रयत्वेन एके इत्यस्य मुख्यार्थकत्वेन च प्रथम इत्यर्थः । भाष्ये । अरूपवत्सूत्रोक्तं
द्वितीयपक्षमाहुः अव्याकृतमिति । इदं रूपमिदं नाम इदमित्यव्याकृतम् । प्रकृते । वैलक्षण्यबोध-
कमिति तथा च न तृतीयः पक्ष इति भावः । भाष्ये । नासदासीदिति न बसत् सद्विलक्षणो
मृत्युः नो निषेधे न सद्ब्रह्मासीत् इति द्वयोर्निषेधेन हेतुना मनोरग्राह्यम् । नैवेह किंचनाग्र आसीत् ।
मृत्युनैवेदमावृतमासीत् इति काठकाग्रपदेन मृत्योश्च मृत्युरपदेनाभिधानात् । तदुक्तं बृहदारण्यके
मनोमयब्राह्मणे मनोमयोयं पुरुषः भाः सत्यः तस्मिन्नन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा एवमय मन्तररात्मन्
पुरुषः स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किं च य एवं वेदेति
मनोमयो मनःप्रायः भाः सत्यस्वरूपं यस्य स भाः सत्यः अन्तररात्मन् इत्यत्र सप्तम्या लुक् ।
वेदेत्यस्य सस्मार इत्यप्यर्थः । मनःप्रायपदेन टीकासनेन मनु अवबोधने असुन् । एवं भूतेन सत्यं
ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ज्ञानप्रधानम् न चान्नमयप्राणमयविज्ञानमयानन्दमयाः कुतो न गृहीता इति
शङ्क्यम् । बृहदारण्यक एव अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुः तन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्राणात् प्राणो
ब्रह्मेत्येक आहुः तन्न तथा शुष्यति प्राणमृतेन्नादेते ह त्वेव देवते एकधामूयं भूत्वा परमतां
गच्छत इति एकेनैत्रे दूषणात् । तत्तया न ग्रहीतव्यम् यथा प्राणाद्ब्रह्मकास्ते विनान्नं नै पूयति
क्लिद्यत इति प्रसिद्धं तथा प्राणो ब्रह्मेत्येकेऽन्य आहुः तदपि न तथा न ग्राह्यम् । अतोन्नादहनीयात्
कृमीरूपाद्वा ऋते प्राणः शुष्यति वै ह शोषमुपेतीति प्रसिद्धम् । ब्रह्म तु हेयदोषविवर्जितम् ।
एत एव तु देवते अन्नप्राणलक्षणे एकधामूयं एकभावं भूत्वा गत्वा परमतां महतां गच्छतः प्राप्तवत
इत्यर्थः । विज्ञानमयो जीवो न सृष्टिकर्ता इत्यनुपयुक्तः । आनन्दमयस्तु नित्यलीलायां 'ब्रह्मन्नद्ये
न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' इति स्मृतेः । सृष्टिकर्तापि । विरुद्धधर्माश्रयत्वात् । इदमित्यत्रया
ह्याप्रत्वाच्च । यत उक्तं तदपि ब्रह्मेति । तथा च श्रुतिः मनो ब्रह्मेति व्यजानात् मनसो ह्येव खल्विमानि

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९१७
सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्यम् । प्रपञ्चरूपोऽपि स इति प्रथमः पक्षः । अव्याकृतमसत्पक्षेण
तुल्यम् । नासदासीदिति मनस्तदपि ब्रह्म, तम आसीदित्यनभिव्यक्तम् ।
कर्मणोऽपि भगवत्त्वात् । पूर्वकाण्डेऽपि तस्मादेव सृष्टिः । न हि तमसः स्वेन
गूढत्वं लोके संभवति । अतः क्वचिद् विलक्षणात् क्वचिदविलक्षणाद्
ब्रह्मणो जगत् । भगवत्त्वादेव स्वयं कर्तृकता च । संभवति चैकवाक्यत्वे
भाष्यप्रकाशः।
प्रथमः पक्ष इति सदेव सोम्येत्युक्तः पक्षः । असत्पक्षेण तुल्यमिति बैलक्षण्यबोधकम् ।
तमःशब्देन कर्माप्युच्यते । पूर्वमनभिव्यक्तत्वादित्यभिप्रेत्याहुः कर्मण इत्यादि । कर्मणस्तमः-
शब्दवाच्यत्वे युक्तिः न हीत्यादि । शेषं स्फुटम् । एतेनैव यत्राधिकरणे शिवरुद्रभगवती-
रश्मिः।

६१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ५ सू० १५
भाष्यप्रकाशः।
यक्षादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते अथर्वशिरःशिलासन्दरीतापनीयगोपथब्राह्मणादिषु तत्राप्ययमेव न्यायो
बोध्य इति बोधितम् ।
रश्मिः ।
माहुः तस्मादिति विरुद्धधर्माश्रयत्वाद् ब्रह्मणः । शब्दवैलक्षण्येनासच्छब्देन श्रुतिविप्रतिषेधः
श्रुतिबाधः एवं स्फुटमित्यर्थः । द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये सुबोधिनी, एवमन्यान्यपि वाक्यानि
तत्तद्भावप्रकारेण बोधयन्ति पूर्वमेकरूपे भगवति न बाधकानि भवन्तीति तत्राहुः एतेनेति ।
शिवेति । आदिपदेन आत्मा वाय्वादयः । अथर्वेति । अथर्वशिरः अथर्वशिखा च तत्राहमेकः
प्रथममासीद्वर्त्तामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्त इति स्ववचनं देवान् प्रति ।
अथर्वशिखायां च शिव

अज्ञानान्निराकरणं चायुक्तम्। तस्माच्छन्दवैलक्षण्येन श्रुतिविप्रतिषेधो वक्तुं न
शक्य इति सिद्धम् ॥ १५ ॥
इति प्रथमाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं समाकर्षाधिकरणम् ॥ ५ ॥
भाष्यप्रकाशः।
अन्येतु स माकर्षादित्यस्य पूर्वप्रकृतपरामर्शादित्यर्थमाहुः। तन्मते भिन्नशब्दप्रयोगप्रयोजनं
न किमपि स्फुटति।
माध्वास्तु भगवद्रूपाणां शब्दानां जगति समाकर्षणमर्थमाहुस्तत्रापि तथा
बोध्यम् ॥ १५ ॥
इति पञ्चममधिकरणम् ॥ ५ ॥
रश्मिः।
वाक्यात्। शंकररामानुजभास्कराचार्यमतमाहुः अन्ये त्विति। पूर्वप्रकृतेति असद्वा
इदमग्र आसीदिति नात्रासन्निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते यतो—
'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत्।
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' ॥
इतीहासद्

११० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ४ अ० ६ सू० १६
जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ (१।४।६)
एवं शब्दविप्रतिषेधं परिहृत्यैार्थविप्रतिषेधं परिहरति कौषीतकिब्राह्मणे
बालाक्यजातशत्रुसंवादे । बालाकिरजातशत्रवे ब्रह्मोपदेष्टुमागतः । आदित्यादि-
दक्षिणेक्षिपुरुषपर्यन्तं परिच्छिन्नब्रह्मोपासनान्युक्त्वा तथा निराकृते तमेव
ज्ञानार्थमुपससाद । ततः सुप्तपुरुषसमीपमुभावागत्य ब्रह्मवादं चक्रतुः ।
भाष्यप्रकाशः ।
जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः एवमित्यादि । शब्दविरोधकृतो
यो ब्रह्मणि कारणत्वप्रतिषेधस्तं परिहृत्य अर्थविरोधकृतं तमनेनाधिकरणेन परिहरतीत्यर्थः ।
विषयमाहुः कौषीतकीत्यादि । गार्ग्यनामा बालाकिर्बलाकापुत्रोऽजातशत्रवे काशिराजाय
रश्मिः ।
'परस्य वाचकाः शब्दाः समाख्यान्तरेष्वपि ।
व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः' ॥ इति ।
'वेदो य आकाशे तिष्ठन्नित्याद्यन्तर्यामिब्राह्मणम् । तत्कारणत्वेनेति पूर्वसूत्रे तथाहि ।
आकाशादिष्ववान्तरकारणत्वेनापि स एव स्थितः । यथा व्यपदिष्टसैव परस्य य आकाशे तिष्ठन्नित्या-
दिना आकाशादिश्रुतेरिति जगति तु जगद्वाचित्वादिति सूत्रे तथाहि । तर्हि कथं तेषां शब्दानां
जगति प्रसिद्धिः ॐ जगद्वाचित्वात् ॐ ......... जगति हि व्यवहारो लोकस्य न तु परमात्मनि तथा ।
अतो जगति प्रसिद्धिः शब्दानामिति । तथेति प्रसिद्धः प्रकारो दूषणं बोध्यम् । अयमभिप्रायो
द्रष्टव्यः । मण्डूकोपनिषदि ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार
एव यच्चान्यत्त्रिकालातीतं तदप्योंकार एव सर्वं ह्येतद्ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतेः । उक्त प्रकारः
प्रसिद्धो न विषयः सूत्राणामिति संदिग्धस्यैव विषयत्वात् ॥ १५ ॥
इति पञ्चमाधिकरणम् ॥ ५ ॥
जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ शब्देति असदादिशब्दविरोधकृतः । अर्थेति जीवरूपोर्थः ।
कर्तृत्वकर्मत्वविरोधकृतम् । तमिति ब्रह्मणि कारणत्वप्रतिषेधम् । कौषीतकीत्यादीति कौषीतकिन
इति रामानुजाचार्यभाष्यात्कौषीतकाः केचन सामवेदभेदाः सन्ति । तथा च चरणव्यूहे सामवेदस्य
सहस्रमासीत्तेष्वनध्यायेष्वधीयानास्ते शतक्रतुना वज्रेणाभिहताः । शेषांस्त्वाख्यास्यामः तत्र राणायनी-
यानां सप्तभेदा भवन्ति राणायनीयाः शाठ्याः मुग्ध्याः कौलोपाः महाकौलोपा लाङ्गलीयनाः शार्दूलाः
कौथुमाश्चेति अत्र कौषीतका न गणिताः अतः शतक्रतुहतेषु भेदोयं द्रष्टव्यः । इदं यत्पूर्वं ब्राह्मणं
कौषीतक्याख्यं तदधुना शंकराचार्यादिभाष्येषु प्रसिद्धम् । न च बालाकिब्राह्मणमिदमग्रे एकदेशस्य
व्याख्याने पृथक्तया तस्योपादानात् । ते च कौषीतकिनः केशधारिणः । 'कौषातकः कपेः' इति
विधानात् । तालव्यस्य मूर्धन्यः आकारस्येकारश्चान्दसौ यथा लोके शाण्डिल्यपदं वेदे तु षाण्डिल्यपदं
तद्वत् । लोके मूर्द्धन्यादिर्वेदे तालव्यादिरेवमत्र वेदे मूर्धन्यषकारमध्ये । लोके तु तालव्यशकारमध्ये
इत्यपि द्रष्टव्यम् । गार्ग्योपनामेति गर्गसगोत्रापत्यं गार्ग्यः तन्नाम गर्ग इति तत् षष्ठब्राह्मणे
ब्राह्मणे नैकवाक्यताप्यत्रोक्ता गार्ग्यपदेन दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस इति श्रुतेः ।
बलाकेति अत इञ् । बलाकाया अपत्यमिति विग्रहे स्त्रीभ्यो ढक् स्यात् कश्चित्सामणिको ज्यानंण्ड

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९३१
भाष्यप्रकाशः ।
ब्रह्मोपदेशं स्वकीयेर्थे स्वत एवागतः आदित्यचन्द्रविद्युत्स्तनयित्नुवाय्वाकाशाग्नयादर्शच्छायाप्रति-
श्रुत्काहृन्मण्डलशरीरदक्षिणाक्षिसव्याक्षिषु यः पुरुषस्तत्पर्यन्तं यान्युपासनान्युक्तवान् यथा आदित्य-
निष्ठपुरुषस्य बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेत्येवं गुणकोपासने अतिष्ठाः सर्वेषां मूर्धा
भवतीति परिच्छिन्नं फलम् । तथान्यत्रापि तत्तद्गुणकोपासने तत्तत्परिच्छिन्नफलमजातशत्रुणा
तस्मा उक्तमिति तादृशानि परिच्छिन्नब्रह्मोपासनानि तान्युक्त्वा ततो राज्ञा उक्तप्रकारेण तदुक्ते
प्रकारे निराकृते बालाकिस्तमेव पूर्णब्रह्मज्ञानार्थमुपससाद शिष्यत्वेन समित्पाणिर्निकटे गतः ।
ततो राजा स्नेहेन हस्ते तं गृहीत्वा सभात उत्थाय क्वचिदेकान्ते सुप्तपुरुषसमीपमुभावागत्य,
बृहत्पाण्डरवासः सोमराजमित्यादिभिः संबोधनैरेतं राजा संबोधयाञ्चक्रे तदापि तं सुप्तं दृष्ट्वा
रश्मिः ।
प्रवृत्तिरित्यगतिकगतिः न च वंशब्राह्मणे । बलाकाकौशिकाद्बलाकाकौशिक इति बलाकाशब्दो न बलाक-
शब्द इति शङ्क्यम् । समाप्तौ काश्यपीबालाक्यमाढरीपुत्रात् काश्यपीबालाक्यमाढरीपुत्र इत्यत्र बलाक-
शब्दस्य स्वार्थे ण्यन्तस्य सत्त्वात् । स्त्रीलिङ्गशब्दात् ण्यञः प्रसिद्धेः । स्वेति दृप्तबालाकिमेकवाक्यार्थं
वक्ष्यन्ति 'अन्वयार्थं तु जैमिनिः' इति सूत्रे तत्रत्यदर्पसत्त्वं ब्रह्मवित्त्वाद्दर्पित्वं तदत्राप्येकवाक्यार्थत्वाय च
वक्तव्यमित्याशयेन स्वकीयेर्थमिति । आदित्यचन्द्रेत्यादिभाष्यार्थमाहुः आदित्येति सहोवाच गार्ग्यः
य एवादित्ये पुरुषः एतमेव ब्रह्मोपास इत्येवंविधेषु । अत्र पुरुषपर्यन्तमिति भाष्याद्य एवादित्ये पुरुष
इत्युपासना तमेव ब्रह्मोपास इति तदनुवाद उपासनाव्याख्यानादवग्रह इतिवत् ज्ञानमुपासना ।
आदित्यपुरुष इति श्रुतं श्रवणं प्रति उल्लीकृत्य यः शब्दः स प्रतिश्रुत् स इवेति प्रतिश्रुत्कः स च
शब्दश्चेति स च दृप्तबालाकिब्राह्मणे य एवायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनुदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपासे इत्युक्तः ।
यन्तं गच्छन्तं पुरुषं अनुदेति उत्पद्यते प्रतिश्रुत्का शब्देति पाठे प्रतिश्रुत्का टाप् । शब्दश्च । यानीति
दृप्तबालाकिब्राह्मणे च स होवाच गार्ग्यः य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति । खसंघाते
कर्ता भोक्तेत्येवमुपासे । स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इति भृगूपनिषत्कात् । तान्होवाच मा
मैतस्मिन् संवदिष्ठा इति । एतस्मिन् संघाते । यानि अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा
अहमेतमुपासे इत्युपासनान्यजातशत्रुरुक्तवानित्यर्थः । बृहत्पाण्डरवासा इति दृप्तबालाकिब्राह्मणे ।
अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानामिति श्रुतौ बृहत्पाण्डरवासा नास्ति । अतिष्ठा इति स य एतमेवमुपास्ते
इति श्रुतेः अस्याः श्रुतेः शेषश्रुतिमाहु अतिष्ठा इति । परिच्छिन्नमिति । सर्वभूतातीतत्वं सर्वपूज्यत्वं
राजत्वं च । अतीत्य सर्वाणि भूतानि तिष्ठतीत्यतिष्ठाः सोऽतिक्रान्तो तिष्ठ इति वा । अन्यत्रेति चन्द्रादिषु ।
तत्तद्गुणकेति । यथा दृप्तबालाकिब्राह्मणे बृहत्पाण्डरवासाः सोमो राजेत्येवंगुणकोपासने परिच्छिन्नफलं
तु अहरहःसुतः प्रसुतो भवतीति श्रुत्युक्ता अस्योपासकस्य प्रकृत्यात्मके यज्ञे अहरहः किल सोमः सुतः
कृताभिषवो भवति विकृत्यात्मके च यज्ञे प्रसुतः प्रकृष्टं सुतरां स्तुतो भवति सुतो भवतीति वा । उभ-
यविषयानुष्ठानसामर्थ्यं भवतीत्यर्थः । एवमन्यत्र विद्युदादिषु । तस्मा इति बालाक्ये । परिच्छिन्न-
मेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म परिच्छिन्नेति । तथा निराकृत इति भाष्यार्थमाहुः तत इति ।
उक्तेति यथा आदित्यनिष्ठपुरुषस्येत्याद्युक्तप्रकारेण । तदुक्त इति बालाक्युक्ते कर्तृभोक्तृत्वेन खसंघात
उपासनप्रकारे निराकृते । तमेवेति भाष्यार्थमाहुः बालाकिरिति । तमजातशत्रुम् । उपेति यच्च
दृप्तबालाकिब्राह्मणे स होवाच गार्ग्य उप त्वायानीति त्वा त्वामजातशत्रुम् । ततः सुप्तेति भाष्यं
विवृण्वन्ति स्म । ततो राजेति । बृहत्पाण्डरवासः शुक्लावासः । इत्यादीभिरिति कौष

क्ता । ततः, स एष प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीर-Wait,प्रज्ञात्मेदंorप्रज्ञात्मेदं? It is प्रज्ञात्मेदं` (prajñātmedaṃ).

Line 9:
मात्मानमनुप्रविष्ट आलोमभ्य आनखेभ्यस्तद्यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितो विश्वम्भरो वा विश्वम्भर-

Line 10:
कुलाय इति दृष्टान्तद्वयेन ब्रह्मणः प्रज्ञात्मप्राणाख्यस्यानुप्रवेश उक्त इति सर्वोऽपि षष्ठोऽध्यायो
Wait, after षष्ठोऽध्यायो is there a danda or continuation?
L10 ends: षष्ठोऽध्यायो
L11: रश्मिः । (centred / sub-heading)
Wait, L12 starts with: ब्राह्मणाभिप्रायं दृप्तबालाकिब्राह्मणे नास्ति...
Wait! Where does L10 connect?
Ah! "सर्वोऽपि षष्ठोऽध्यायो ब्राह्मणाभिप्रायं दृप्तबालाकिब्राह्मणे नास्ति..."?
Wait, no! Look at the header of the commentary:
The top commentary is "भाष्यप्रकाशः।".
Then below line 10, there is a heading:
रश्मिः ।
And then the text of Rashmi commentary begins!

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १२३
तत्र, 'कैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टे'त्यादौ जीवः प्रक्रान्तः । तस्मादेव
सर्वोत्पत्तिरुक्ता ब्रह्मणोऽप्यनुप्रवेशश्च । तत्र संदेहः । जीव एव ब्रह्मसहितः
कर्ता ? ब्रह्मैव वेति ? । तत्र जीव एव कर्ता सर्वस्य जगतो ब्रह्मत्वादयस्तस्य
धर्माः राजत्ववद् यजमानत्ववद्वा । अस्मिन् प्रकरणे ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसा-
नोक्तेः । सर्वत्रैव ब्रह्मत्वेनोक्तो जीव एव कर्ता । तथा सति लोकेऽपि जीवकर्तृत्वं
सहजं भवेत् । बन्धमोक्षव्यवस्था च । एवं सत्यर्थात् प्रकृतेरेव फलिष्यतीत्येवं प्राप्ते
भाष्यप्रकाशः ।
विषयः । संदेहमाहुस्तत्रेत्यादि । पूर्वपक्षमाहुः तत्र जीव इत्यादि । सर्वस्य जगतो जीव
एव कर्ता । यो वै बालाका एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत्कर्मेति कर्तारं वेदितव्यत्वेनोपक्षिप्य
सुप्तपुरुषनिकटगमनाद्युत्तरं तस्मादेव प्राणानां देवानां लोकानां चोत्पत्तिकथनात् । नच ब्रह्मणोऽपि
कर्तृत्वम् । तदनुप्रवेशमात्रस्यैव बोधनात् । अतः साहित्यमात्रं ब्रह्मणो भवतु । नच जीवस्य
रश्मिः ।
तु चतुर्थाध्याये बृहदारण्यके । तत्रेत्यावीति कैष एतद्द्वालाके पुरुषोऽशयिष्टेति पुरुषपदमुपक्रमो
ब्रह्म ते ब्रवाणीति संदेहबीजं ब्रह्मणोनुप्रवेशस्यावार्थत्वाद्ब्रह्मसहित इति । एतेषामिति स वेदितव्य
इति श्रुतिशेषः । श्रुत्यर्थः पूर्वपक्षे जीवपरः यत्तदोर्नित्यसंबन्धात् । यस्य वा एतत्कर्म त्रिविधमिति जीवः
कर्ता न ब्रह्म धर्माधर्मलक्षणकर्मोनाश्रयत्वात् स जीवो वेदितव्य इति । उपक्षिप्येति प्राप्तकाले
कृत्यप्रत्ययेनोपक्षेपो ध्वनितः । सुप्तपुरुषेति आदिपदार्थः पूर्वमुक्तः । तस्मादेवेति जीवादेव ।
साहित्यमात्रमिति । ब्रह्मणा सहपुरुष इति न तु स यदा प्रतिबुद्ध्यते इत्यनन्तरमेतस्मादा-
त्मनः इत्यत्र ब्रह्मसहितादात्मनो जीवादित्यर्थेन ब्रह्मणो विप्रतिष्ठन्ते इति क्रियायामन्वयः । पुत्रेण
सहागतः पिता इत्यत्रेव । ब्रह्मत्वादय इति भाष्यमवतारयन्ति न च जीवस्येति । तथात्रेति
अत्र सांख्यमते 'प्रकृतिपुरुषयोः अन्यत्सर्वमनित्यम्' 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इति च वदतां सांख्यानां
न जीवः पुरुषातिरिक्तः तस्य व्यवस्था मायावादिवत् । प्रकृत्यभिमनृत्वमिति मलिनबुद्धौ प्रतिबिम्बितत्वं
जीवत्वं प्रकृतौ प्रतिबिम्बितत्वमीश्वरत्वं प्रकृतिपुरुषयोरनादिरविवेकः । 'निःसङ्गेप्युपरागोऽविवेकात्'
जपास्फटिकयोरिव नोपरागः किं त्वभिमानः । तथा च प्रकृतेर्जडायाः अप्यभिमनृत्वमहं कर्तेति
तदेव ब्रह्मत्वं चिदुपरागस्याप्यविवेकानादित्वेनानादित्वात् । तदभिमनृत्वमुपाधिस्तदा भवति यदा
ज्ञानान्मुक्तिः सा तु मलिनबुद्धिरूपप्रतिबिम्बाधारनिवृत्तिः 'मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः' इति अतस्तेषां
ब्रह्मत्वादीनामपि आगन्तुकत्वं मलिनबुद्धिरूपोपाधेः स्वाभाविकत्वात् । अभि मन्ता गीतातत्रयोदशाध्याये ।
'प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन् पुरुषः परः' ॥ इति ।
975

-like vertical stroke with slant:
Wait, "प्रकृत्याद्यो बहुव्रीहि..."?
No, look at: "प्र" "कृ" "त्या" "द्यो"?
Wait, could char 1 be 'प्र'? No, char 1 has a loop.
Wait, could it be: "अविद्याह्वो"?
Wait, what is "अविद्याह्व"? "अविद्या-आह्व" = having the name avidya!
Wait, in L35: "आवरणशक्तिप्राधान्येनाविद्यादिशब्दितायां तस्यामेव चित्प्रतिबिम्बो जीव इति च कल्पनात् ।"
Then L36: "मूलप्रकृतिरविकृतिरिति ..."
Wait, if L35 ends with "कल्पनात् ।", what does L36 explain?
"मूलप्रकृतिरविकृतिरिति" is the quote from Sāṅkhyakārikā.
Then "अविद्याह्वो" or "तद्विद्याह्वो"?
Wait, look at the first character:
It has a 3-like shape or a loop. It's 'अ' or 'भ'!
In this font, look at 'अ' in L34: "अयं", L35: "आवरण". 'अ' has a curved left part, middle stroke, vertical right line.
The character in L36 has: curved left, loop, vertical right line. It is 'अ'!
Wait, does it have

ङच्यते । जगद्वाचित्वात् । एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्मेत्युपक्रमे एतच्छब्देन
जगदुच्यते । पुरुषशब्देन च जीवः । तज्जडजीवात्मकं जगद् ब्रह्मकर्तृकमिति हि
पूर्वसिद्धम् । तदनुरोधेनात्रापि ब्रह्मपरत्वमेवोचितं, न तु सर्वविप्लवोऽश्रुतकल्पना
च । अतः सुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव लयस्तस्मादेव सर्वमिति ज्ञातव्यम् । प्राणात्मश-
ब्दवाच्यत्वं तु पूर्वमेव सिद्धम् । तस्मान्न जीवाधिष्ठिता प्रकृतिः कारणम् ॥ १६ ॥
भाष्यप्रकाशः।
धीनत्वात् । न च ब्रह्मानुप्रवेशोक्तिवैयर्थ्यम् । तस्य साक्षित्वमात्रबोधनार्थत्वात् । तच्चं तु, स
एष इत्यैक्यविधानान्न प्रकृतेो भिन्नम् । अतोऽभिमानिन एव कर्तृत्वात् प्रकृतेरेव कर्तृत्वमर्थादेव
फलिष्यतीत्येवं प्राप्ते इत्यार्थः । समाधिं व्याकुर्वन्ति एतेषामित्यादि । अत्रापि कारणत्वेनेत्य-
नुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मैवादरणीयम् । नात्र जीवः कर्तृत्वेन विवक्षितः । कुतः ? जगद्वा-
चित्वात् । अत्र हि बालाकिनोक्तानादित्यादीन्निराकृत्य अजातशत्रुणा, 'यो वै बालाक
एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्म स वै वेदितव्यः' इति सिद्धान्तकथनोपक्रमे, एतेषामित्ये-
तच्छब्देनादित्यमण्डलाद्युल्लेखादुपलक्षणविधया जडं जगदुच्यते । पुरुषशब्देन च जीवरूपम् ।
तज्जडजीवात्मकं जगद् ब्रह्मकर्तृकमिति हि पूर्वसिद्धम् । आदित्यमण्डलाद्युत्पत्तेः प्रागेव, 'यतो
वा इमानि भूतानि जायन्ते', 'तत्तेजोऽसृजत', 'एतस्माज्जायते प्राणः' इत्यादिष्वादिसृष्टिबोधिकासु
रश्मिः।
तस्यां मूलप्रकृतावेवेति सांख्यमतम् । न च कर्ता कारयिता हरिः इत्युक्तब्रह्मानुप्रवेशो हि कर्तृत्वा-
देवं तु तदुक्तिवैयर्थ्यमित्याशङ्कय समाधत्ते न च ब्रह्मेति । 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इति सूत्रात् ।
पञ्चविंशतितत्त्वेषु कुत्रास्य प्रतिबिम्बितत्वस्य निवेश इत्याशङ्क्याहुः तच्चं त्विति । स एष इत्युपसंहार-
श्रुतिः । एवं सतीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति । ननु भाष्ये एवं सतीत्यस्याभिमानिन एव
कर्तृत्वे सतीत्यर्थः । अत्र तु पञ्चम्यन्तं कुत इति चेन्न विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति । अर्थादिति
लक्षणत्वरूपार्थात् प्रकृतेर्विकारशीलायाः । एतेषामित्यादीति भाष्ये एतेषामादित्यादीनाम् । एतत्
श्रुति गच्छतीत्येतत् 'एतेस्तुट् च' इति सूत्रेणादिप्रत्ययस्तस्य तस्य तुडागमश्च । कर्मेति क्रियत इति
कर्म 'सर्वधातुभ्यो मनिन्' इति मनिन् । कृति कर्म जगदित्युक्तम्, तच्च जडम् ।
'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया' ॥
इति गीतातः । पुरुषेति पुरुषाणामित्युक्तः पुरुषशब्देन जीवः । प्रकृते । अग्रेमां श्रुतिं
सफलामाहुः पूर्वापरसंबन्धाय । अत्र हि बालाकिनेति । निराकृत्येति अत्र हि बालाकिरजात-
शत्रुंणा ब्रह्म ते ब्रवाणीति संवदितुमुपचक्रमे स च कतिचिदादित्याद्यकारणान्पुरुषान् मुख्यब्रह्मदृष्टि-
भाज उक्त्वा तूष्णीं बभूव तमजातशत्रुरुवाच वै खलु मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । अमुख्याब्रह्म-
वादितया तं निराकृत्येत्यर्थः । तत्कर्तारमन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप तमाहुः अजातशत्रुणेति ।
एतच्छब्देनेति भाष्यमवतारयन्ति एतेषामित्येतच्छब्देनेति । उक्तार्थस्य भगवदिच्छया प्रसिद्ध-
भावात् प्रसिद्धार्थमाहुः उपलक्षणेति । पुरुषेति भाष्यं विवृण्वन्ति पुरुषशब्देनेति । जीवेति
पुरि शेते इति व्युत्पत्त्या जीवरूपं जगदुच्यते । तज्जडेति भाष्यं विवृण्वन्ति तज्जडेति । भूतानीति
दृष्टां खमग्नि विद्याद्यपि च तेजोपाम छान्दोग्यश्रुतिः । इत्यादिविष्विति ।
११७ ब्र० सू० २०
977

31):
In विप्रतिष्ठन्ते, न्ते has न above and त below with े.
Look at L34:
तथापि क्षेत्रेऽ... देहेऽ...
Let's zoom into L34:
Letter 1: त थ ा प ि -> तथापि
Letter 2: क ् ष े त ् र े -> क्षेत्रे
Letter 3: ऽ -> avagraha
Letter 4: look at the top: ङ? Or न?
Wait, could it be क्षेत्रेऽङ्गे देहेऽङ्गे? Or क्षेत्रेऽपि देहेऽपि?
No, it's not पि. It has a vertical stem, then a bottom curve: wait, is it ङ्गे?
Wait! Is it ङ्गे? Look at सङ्गे? देहे सङ्गे? No, there is an avagraha: ऽ.
Wait, why would it say क्षेत्रेऽङ्गे?
Could it be क्षेत्रेऽङ्गे देहेऽङ्गे?
Wait, what about द्वा सुपर्णा?
Wait, in द्वा सुपर्णा, the two birds are on

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text into clean Markdown in Unicode Devanagari, matching the page layout and line breaks:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९१७
जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥ १७ ॥
किंचिदाशङ्क्य परिहरति । नन्वत्र जीव एव प्रक्रान्तः । क्वैष एतद् बालाके
पुरुषोऽशयिष्टेति । ब्रह्म त्वद्यापि न सिद्धमेतादृशं, नैतादृशमिति । अतः
शयनोत्थानलक्षणजीवधर्मदर्शनात् तस्यैव ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं च । तत् खतोऽनु-
पपन्नं प्रकृतौ कल्पिष्यति । अथवा मुख्यप्राणलिङ्गमप्यत्रास्ति । प्राण एवैकधा
भवतीति सुषुप्तौ तस्यैव वृत्तिरुपलभ्यते । विद्यमानावेश सर्वोत्पत्तिप्रलयौ । स च
भाष्यप्रकाशः ।
जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत्तद्व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ भाष्यमत्र निगदव्या-
रश्मिः ।
जीवमात्रस्याशक्यनिरूपणत्वात् उपद्रष्टेत्यादिना ग्रथन

प्रकृत्यंशोऽतो जडादेव प्रधानात् सुषुप्तावपि सर्वोत्पत्तिः। अतोऽस्मात् प्रकरणाज्जी-
वद्वारा साक्षाद्वा प्रकृतेः कारणत्वमित्येवं प्राप्ते उच्यते तद्व्याख्यातम् । एतयो-
रुभयलिङ्गत्वमेव नास्तीति, आश्रितत्वादिति तयोगादित्यत्र सर्वमेव कार्यं भगवत
एव नान्यस्यादिति। अतोऽस्माद् ब्रह्मवाद एव सिद्ध्यति, न प्रकृतिवादः ॥ १७ ॥
अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥
स्वमतेन परिहारमुक्त्वा नियतधर्मवादेनापि परिहारमाह । स्वापप्रति-
बोधौ जीवधर्मावेव । चक्षुरादिलयाधारत्वं प्राणस्येति । तस्मिन्नपि पक्षे अन्यार्थं
तद्धर्मकीर्तनम् । भेदे हि तन्निराकरणमवश्यं कर्तव्यमिति तुशब्दः। ब्रह्मप्रति-
स्यात्वमित्युपरम्यते ॥ १७ ॥
अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ अत्र
सांख्यमतमाचार्यदेशीयानामन्येषामप्यनुमतं न भवतीति ज्ञापनार्थं सूत्रप्रयोजनमाहुः स्वमतेने-
त्यादि । नियतधर्मवादस्वरूपमाहुः स्वापेत्यादि । परिहारमाहुः तस्मिन्नित्यादि । यस्मिन् पक्षे
देवा देवेभ्यो लोका इति च। प्राणवृत्तयोऽपानादयः प्रतिष्ठन्ते जागरिते परीक्ष्यकैरुपलभ्यन्ते । ननु
प्राणोऽस्तु परं तु ब्रह्मणोऽनुप्रवेश उक्तः। तस्मादेवात्मनः सकाशात्प्राणप्रतिष्ठायुक्तम् । तथा च
शंकराचार्यभाष्यं 'परस्माच्च ब्रह्मणः प्राणादिकं जगज्जायते' इति वेदान्तमर्यादेति चेत्तत्राहुः
विद्यमानादिति । प्राणादिति वृत्तौ मरीचिकाख्यायां लालुभट्टकृतायां वृत्तावप्येवम्। प्राणे विद्य-
मानाद् ब्रह्मणः सत्यत्वादिवत् कर्तृत्वरूपमादित्यर्थः अत एव एतस्मादात्मन इति श्रुतावात्मपदं
प्राणेष्वात्मपदाभावात् । भाष्यं चातः सुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव लयस्तस्मादेव सर्वं ज्ञातव्यमिति स च प्राणः
प्रकृत्यंशः । प्रकृतेर्मायारूपाया महत्तत्त्वं महत्तत्त्वादहंतत्त्वं तस्मात्तामसाहंकाराच्छब्दः ततः खं ततः
स्पर्शस्ततो वायुरिति प्रकृत्यंशः समष्टिप्राणः व्यष्टीनां प्राणा अपि प्रकृत्यंशाः । सांख्य आह अत इति
यतो भवतामेवमतोऽस्माकमपि जडादेवेत्यादिः। अतोऽस्मादिति । कौषीतकिप्रकरणात् । जीवद्वारेति
प्रकृतौ प्रतिबिम्बो जीवस्तस्मात्सर्वम् । साक्षादिति 'प्रधानाज्जगज्जायते' इति । एतयोरिति लिङ्गयोः ।
प्रकरणस्योपपादने उभयलिङ्गत्वमेव नास्तीति उभयलिङ्गत्वाभावो व्याख्यातः केत्याकाङ्क्षायामनुगमा-
धिकरण इत्याहुः आश्रितत्वादिवेति कथं व्याख्यातमित्याहुः सर्वमिति । नन्वेवं सति प्रतर्दन-
वाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णीयेत न निर्णीयते यस्य वै तत्कर्मेत्यस्य वाक्यस्य ब्रह्मविषयत्वेन
तन्नान्यथाचरितत्वात् तस्मादत्र जीवमुख्यप्राणाशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निवर्त्यते । सिद्धमाहुः अत इति
शक्त्यार्थादसाधारणत्वात् । एवं निगदव्याख्यातमित्यर्थः ॥ १७ ॥
अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ अत्र जैमिनिम-
तोक्तेः प्रयोजनं वक्तुमाहुः अत्र सांख्येति । आचार्यदेशीयानामिति ईषदूना आचार्या
आचार्यादेशीयाः 'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः' इति सूत्रेण देश्यप्रत्ययः। अन्येषामित्याचार्यदेश्यत्वं
प्रलविकर्तुं स्फुटमेव दूषणात् । अन्येषामिति जैमिनीयानाम् । नियतेति स्वापप्रतिबोधौ जीवस्यैव
चक्षुरादिलयाधारत्वं प्राणस्येति नियतधर्मवादः 'तत्वभावं बादरायणस्तथाद्युपलब्धेश्च' इति सूत्रे

" - that is सुषुप्ति, i.e., स्वाप!
Wait, let's keep what's printed: looks like "स्वापतेत्यादीति" or "श्वापतेत्यादीति". Wait, look at 'श्वा': it has the round loop of 'श' at the top left. But wait, in this font, 'स्वा' has 'स' connected to 'व'. Notice 'स्व' in line 18: 'स्वप्नं' has 'स्व'. The letter in line 17 has the same 'स्व' with 'ा': 'स्वा'! But wait, is it 'स्वा'? Let's look at 'स्वा' in line 4: 'स्वाराज्य' - exactly the same! So it is 'स्वाप...'. But wait, is it 'स्वापतेत्यादीति'? Yes, 'स्वा' + 'प' + 'ते' + 'त्या' + 'दी' + 'ति' = "स्वापतेत्यादीति श्रुतिं" (or maybe misprint for स्वापे तथेत्यादीति).

Let's check line 19:
"ब्रह्मधर्मत्वम् । नन्वत्रापि ब्रह्मणः एकविधत्वं तत्प्रमाणं बादरायणस्यानपेक्षत्वादित्यौत्पत्तिकसूत्र-"
Wait, look at: "एकविधत्वं" or "एकविधत्वे"? "एकविधत्वं".
Line 20:
"शेषादिति शङ्क्यम् । आस्माथिकः

९१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ४ अ० ६ सू० १८
ऽव्याख्यानम् । न हि नाडीर्ज्ञापयितुं व्याख्याति, किं तु प्रतिज्ञातं ब्रह्म । कथमे-
तदवगम्यते, नाडीव्यतिरिक्त आत्मा ज्ञाप्यत इति तन्नाह एवमेके । एके
शाखिनो वाजसनेयिनः । तत्रापि दृप्तबालाकिब्राह्मणे, 'स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष
एतत् सुप्तोऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञान-
मादाय, य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते' इत्यत्र आकाशशब्दं ब्रह्म सता
सोम्य तदा संपन्नो भवतीति च । स्वं ह्यपीतो भवतीति च । तस्मादाधार-
भूतब्रह्मज्ञापनायैत्वाज्जीवमुख्यप्राणलिङ्गात् प्रकृतिवाद इत्यसंगतम् ॥ १८ ॥
इति प्रथमाध्यायचतुर्थपादे षष्ठं त्रिसूत्रं जगद्वाचित्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
उपक्रमेत्यादि । फलमिति उपसंहारे निर्दिष्टं फलम् । जीवस्य ज्ञातत्वादिति । एष इति
पदेन बालाकिज्ञातपदार्थस्यैव निर्देशाद् तथेत्यर्थः । शेषं स्फुटम् ॥ १८ ॥
इति षष्ठमधिकरणम् ॥ ६ ॥
रश्मिः ।
मंजत्वादन्यथेत्यर्थे प्रयुज्यते तत्र किं चेत्यनुक्त्वा एतत्रयोगः सूचयति सूत्रान्वयान्तरम् । प्रश्न-
व्याख्यानाभ्यामप्येवमेवैके शाखिनश्चेति तदाहुरपि चेत्यनेनेति हेतुमिति । उपक्रमोपसंहाररूपम् ।
तमुभयार्थकेनापि नायं हेतुः समुचित इति भावः । उपसंहार इति सर्वान्पाप्मनोपहतेत्यादिनोक्त-
स्तस्मिन् । भाष्ये । अमुष्ये साक्षात्प्राणाश्रये जीवेऽङ्गीकृते सति संभवत्यपि तु परंपराश्रये
ब्रह्मण्यङ्गीकृते सति संभवति । सूचितार्थं व्याख्याय भाष्यार्थं वक्तुमाहुः अपि चेति । अन्यथेत्यर्थक-
मव्ययम् । मनोरमायां खरादेराकृतिगणत्वात् । केलन्न किंमः सप्तम्यन्तात् किमोडिति अत्रत्यत्या-
दधिकरणसप्तम्या अधिकरणविषयकः प्रश्नः इत्याहुः तत्रेति । प्रकृते । बालाकिज्ञातेति ज्ञातवन्
शास्त्रदृष्ट्या प्रत्यक्षं वा । अधिकरणं न ज्ञानमिति जीवाधिकरणं किमिति प्रश्नः । शेषमिति उत्तरल
पदधर्मप्रकारकव्यद्विषयी प्रश्नः तद्धर्मावच्छिन्नत्वतदुद्देश्यकं तल्लक्षणादिनिरूपणमिति व्युत्पत्त्या को यतः
कम्बुग्रीवादिमान् घट इत्यत्र दर्शनेन तादृशत्वाच्छ्रुत्यन्तरसिद्धमाकाशशब्दोपरयतीत्याहुः यत्रैष इति
यत्रेत्यसाकाङ्क्षशब्दब्रह्मणि इत्यर्थः । ननु श्रुत्यन्तरे पुरीतति शेते इति यत्रेत्यस्य पुरीतति इत्यर्थः ।
कुतो नेति चेत्तत्राहुः नहीति । आकाशेति आकाशः शब्दो यस्य प्रतिपादकस्तदाकाशशब्दं ब्रह्म ।
यत्रैष जीवः सुप्तोभूत् एतज्जगत्सुप्तोभूत् । स्वयं विवृणोति य एष इति विज्ञानमयो जीवः प्राणाना-
मिन्द्रियाणां विज्ञानं प्रकाशनसामर्थ्यम् । करणे ल्युटा स्वविज्ञानेन प्रत्यग्रप्रणास्यामङ्गीकृतेनादाय
गृहीत्वा हृदय इत्याकाशविशेषणम् । सप्तम्यन्तं न हृदयग्रहणोक्तमब्रह्महृदयमिति नपुंसक-
शब्दात् । अत उक्तमाकाशशब्दं ब्रह्मेति । अन्यच्च सतेति सता ग्रहणा तदा सुषुप्तौ । खमिति
समासमानमपि इतः प्राप्तो भवति । सिद्धमाहुः तस्मादिति जीवसुप्तेरत्र स्वप्तोपे पञ्चमी
आधारभूतब्रह्मज्ञापनाथेत्वात् जीवमुख्यप्राणलिङ्गाभाव पूर्वसूत्रोक्तरीत्या प्रकृतिवाद इत्यसंगत-
मित्यर्थः । संगतिस्तु निर्वाहकभूपा प्रत्यधिकरणम् ॥ १८ ॥
इति षष्ठाधिकरणम् ॥ ६ ॥
982