अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

६१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० २६
तदुपर्यपि च बादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥
अङ्गुष्ठमात्रनिरूपणार्थं मनुष्याधिकारे निरूपिते कस्यचिद् भ्रमो भवेत्
भाष्यप्रकाशः।
तदुपर्यपि च बादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ अत्रानुप्रसङ्गः संगतिरिति
बोधयन्तः सूत्रमवतारयन्ति अङ्गुष्ठमात्रेत्यादि । कस्यचिदिति जैमिनीयादिदर्शनगमि-
रश्मिः।
लोपी समासः उपाख्यानं त्वभ्रेस्तावदपि धर्मरूपं न मनुष्याणामेवापि तु छागादीनामपीत्याशयेन
प्रमाणयन्ति स्म तावदिति । अवदानेति 'गाभैर्मासंविक्षप' इति मन्त्रेणावदाने आग्नेयस्य
पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रं तिरश्चीनमवद्यतीत्यत्र श्रवणात् । सिद्धमाहुः तस्मादिति । भग-
वानेवेति तेनाङ्गुष्ठमात्रं जीवमनुवेशनादिपदैस्तेन ब्रह्माभेदो बोध्यते इति शंकराचार्योक्तं निरस्तम् ।
'अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।
तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण' ॥
'तं विद्याच्छुक्रममृतम्' इति वाक्यशेषेपि अन्तरात्मनः संवेशो रक्षार्थः । तमङ्गुष्ठमात्रं भगवन्तम् ।
तं जीवमित्यन्ये प्रवृहेत् पूरकः सन् वर्धयेत् । व्यापकं करणेनाङ्गुष्ठमात्रं विरुद्धधर्माश्रयत्वाय कुर्यात् ।
पृथक्कुर्यादित्यन्ये । तस्मिन् पक्षे तं विदिति कर्मतानुपपत्तिः । तमेव विदित्वेति श्रुतेः । मुञ्जादिति
गवां दुःखदर्शनकौषधिविशेषादिषीकां तृणविशेषरूपां वर्धयेदिव स्वं शब्दादिकरं स्थूलन्धातुः
शरीरं त्रयोमयः श्रियन्ते इति गर्भोपनिषदि श्रिञ् सेवायाम् । शृ आदेशः ईरन् शरीरं बाह्यासकरं
भक्तानां सेवोपयोगिरूपं भक्तसेवानुपयोगि दुःखदं भवतीति दृष्टान्तसंगतिः । लौकिकी व्याख्या
'इषीकाटवीं निर्विविशुः' 'मुञ्जाटव्यां भ्रष्टमार्गम्' इत्यनयोः सुबोधिन्याः । धातुपाठेऽसादर्शनात्
मुञ्जमुञ्जिबारावामप्रियतृणे भ्वादिः भ्वादेराकृतिगणत्वात् अन्यो वा प्रकार इति सौत्रत्वादिः मज्जि शब्दे
सारखते जप्रत्ययः ।
'यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः' ॥ इति ।
शुक्रमिति शुच् शोके भ्वादिः परस्मैपदी सेट् शोचति ऋजेन्द्रेति रन् पूतीभावं करोति
शुच पूतीभाव इति धातुपाठात् । पूङ् पवन एवेत्यनवस्थानिवृत्तिः तस्य वेदनमुच्यते न जीवस्येति
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषमिति तु पुराणमतं वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानीति प्रमाणेष्वसत्त्वात् । परमतभाषा ।
एतदितरत् स्फुटमित्यर्थः ॥ २५ ॥
इति सप्तमाधिकरणम् ॥ ७ ॥
तदुपर्यपि च बादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ अत्रान्विति । तेन पूर्वाधिकरणे
प्रसङ्गसंगतिर्बोधिता । पूर्वत्र कठवल्लीविचारे तत्रत्याङ्गुष्ठमात्रनिरूपकश्रुतिस्मरणेनाङ्गुष्ठमात्रं प्रसङ्गात्रि-
रूपितम् । अनु पश्चान्मनुष्याधिकारे निरूपिते सर्वत्र मनुष्याधिकारनिवृत्यर्थं स्मृतस्य देवादीनामधि-
कारस्योपेशानर्हत्वात् प्रसङ्गसंगत्या निरूपणमित्यनुप्रसङ्गः संगतिरिति बोधयन्तः सूत्रमिति । एतेन
विषयाभावादनधिकरणत्वं बोधितम् । एतत्कृतवेदान्ताधिकरणमालायामधिकरणमिदमित्युक्तम् । तथा
१. तदुपर्यपि च इति प्रकाशापाठे चकारोधिकः ।
696