अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ पृष्ठ की शुद्ध एवं यथावत देवनागरी पंक्ति-दर-पंक्ति ट्रांसक्रिप्शन दी गई है:

५५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ६ सू० १८
अन्यथा त्वधिकरणरचना, अन्तस्तद्धर्माधिकरणेन गतार्थत्वादयुक्तैव ॥ १८॥
भाष्यप्रकाशः ।
तेनाधिदैवादिपदप्रवृत्तिनिमित्तभूतो योऽभिमानः सोऽपि भगवत्प्रयुक्त इति तेषां पदानामभिमा-
निष्पौपचारिकत्वबोधनायैव तत्कथनं, नो चेत् तद्वैयर्थ्यमेव । तदनुक्तावपि विवक्षितज्ञापन-
स्याप्रत्यूहत्वादिति सिद्धयति । तेन सूत्रस्थमधिदैवादिष्विति पदं देहलीदीपन्यायेनोभयत्रापि संबद्ध्यते ।
तथाचानेनास्पष्टलिङ्गेनान्तर्यामिण एकत्वसाधनान्नाधिकरणवैयर्थ्यमिति । मतान्तरं दूषयन्ति
अन्यथेत्यादि । सा रचना त्वेवम् । अस्मिन् वाक्येऽन्तर्यामीत्यपूर्वसंज्ञादर्शनात् किमधिदैवा-
घिभिमानी देवतात्मा, किं वा परमात्मेत्यादिः संशयः । तत्र पृथिव्येवायतनमग्निलोको मनो
ज्योतिरिति श्रुतौ कार्यकारणवत्त्वात् पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन् यमयतीति देवतात्मनः स्थितेरुक्तत्वात्
तस्य यमयितृत्वसंभवादित्येवं प्राप्ते, तद्धर्माणां परमात्मधर्माणामात्मत्वाऽमृतत्वपृथिव्याद्यज्ञातत्वा-
दीनां निर्देशात् परमात्मैवोच्यत इत्यादिरूपा । सा त्वन्तस्तद्धर्माधिकरणे स्पष्टलिङ्गैरैव सिद्धा ।
अत्राऽप्यमृतत्त्वादिभिः स्पष्टैरेव लिङ्गैरूपपाद्यत इति तथेत्यर्थः ॥ १८ ॥
रश्मिः ।
साक्षात्कार्यत्वेनोक्तेराहुः सोपीति । औपचारकत्वेति यथैतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रा-
मुपजीवन्तीति श्रुतेः मात्रासंबन्धेनानन्दी पुरुष इति प्रयोगस्तथाधिदेवादिपदानामुक्ताभिमानमात्रा-
संबन्धेनाधिदैवतमित्यादिप्रयोगा गौणाः मात्रागुणसंबन्धात् भगवत्येव मुख्या आनन्दिपदवत् ।
तत्कथनमिति अन्तर्यामिब्राह्मणे ब्रह्मप्रतिपादनीये अधिदेवतादिकथनमित्यर्थः । विवक्षितेति
अन्तर्यामिपदेन विवक्षितस्य ब्रह्मणो ज्ञापनस्येत्यर्थः । अधिदेवाद्य आत्मानो अमृताश्चेति प्रयोगो-
न्तर्यामिब्राह्मणे । ते तद्धर्मा विशेषेण भगवत्युपदिश्यन्तेऽभेदान्वयात् । दण्डी पुरुष इत्यादौ यथा
दण्डो धर्मः पुरुषेडपदिश्यते तद्वदिति भाष्येस्ति । अत्र भाष्यप्रकाशे सूत्रयोजनायाञ्चलेष्वधिदैवादिपदेषु
वाच्यतयान्तर्यामिभगवानेकः अन्तर्यामीति सौत्रे पदे एकत्वविवक्षणादित्युक्तम् । एवं चेति
भाष्यस्य प्रकाशे तु तेषां पदानामभिमानिर्वापचारिकत्वबोधनार्थंव तत्कथनमित्युक्तम् । अत्र तु
भगवद्धर्मोहंकारस्तेष्वधिदैवादिषु व्यपदिश्यते । अत्रार्थे प्रामाण्याय सूत्रं योजयामासुः तेनेत्यादि ।
उभयत्रेति अन्तर्यामिपदे तद्धर्मव्यपदेशपदे च तथा चाधिदैवादिपदेष्वन्तर्यामी भगवान् इति
सूत्रं योजितमधुना तु अधिदैवादिपदेषु अन्तर्यामी भगवानेकः अधिदैवादिव्यपदेशेषु तस्य भगवतो
धर्मस्याहंकाररूपस्य व्यपदेशादिति योजना । तथा च भाष्यं किमन्तर्याम्यधिदेवादिषु सर्वत्रैक एवेति
अस्याः संशयकोटेः सिद्धान्तेऽविरोधात् । योजनान्तरसिद्धमाहुः तथा चेति । अनेनोक्तेन स्पष्टेन
सूत्रेऽस्पष्टेनेत्यर्थः । अन्तर्यामिणो भगवत्त्वं तु पूर्वं भाष्ये प्रसाधितमेव । अत्रान्तर्यामी पक्षः, एकत्वं
साध्यम् । अधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशादिति हेतुः यन्नैवं तन्नैवं यथा घट इति प्रयोगः । मतान्तरमिति
शंकररामानुजाचार्यादिमतम् । अपूर्वेति । ननु ब्रह्मवादेन्तर्यामी न प्रसिद्धः इति वक्ष्यमाणभाष्यात् शरी-
रस्य नियन्तृत्वसंभवासंभवाभ्यां संशयमाह किमधिदैवेति । पूर्वपक्षमाह तत्रेति । अस्य देवस्य पृथिव्ये-
वायतनं शरीरं लोक्यतेऽनेनेति लोकश्चक्षुर्मनोज्योतिः सर्वार्थप्रकाशकं मन इत्यर्थः । श्रुतावस्येत्यत्र यस्येति
पठति रत्नप्रभाकारो ब्रह्मामृतवर्षिणीकारश्च । इयं श्रुतिर्बृहदारण्यकेस्ति तत्र यस्येति पाठः । अतः पुस्तकान्त-
रस्यः पाठोऽस्वेति । इत्याद्यीति न चाशरीरस्य कथं नियन्तृतेति वाच्यम् । नियम्यशरीरेणैव तस्य नियन्तृ-
त्वोपपत्तेरिति ब्रह्मामृतवर्षिण्याम् । तथेत्यर्थ इति अयुक्तत्वेन प्रकारेणाधिकरणरचनेत्यर्थः ॥ १८ ॥
550