अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। २४९
भाष्यप्रकाशः।
सम्यगेव। अत एव भाष्यान्तरेऽपि प्रकृतेस्तथात्वस्यैवादरणमिति दिक्।
विज्ञानेन्द्रभिक्षुस्तु, ननु यदि प्रलये प्रधानादिसमन्वयो ब्रह्मण्युपगतस्तर्हि तस्यैव श्रुत्युक्तं
जगत्कारणत्वमस्तु। भवदभिमतब्रह्मकल्पने तस्य जगदधिष्ठानकारणत्वकल्पने च गौरवात्।
सांख्यसूत्रेष्वीश्वरस्य निराकृतत्वात्। ब्रह्मशब्दश्च व्यापकत्वात् प्रधानजीवयोरुपपद्यत एव।
अधिष्ठानकारणत्वं च जीवानामेवास्तु। समस्तकार्याणामदृष्टद्वारा जीवकार्यत्वस्य अदृष्टवदात्म-
संयोगजन्यतया जीवाधेयत्वस्य च सर्वास्तिकसंमतत्वात्। 'सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद'
इति, 'सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि,' 'येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि' इति
जीवप्रकरणस्थश्रुतिस्मृतिभ्यामपि तथावसायाच्च। अतः शास्त्रस्य नित्येश्वरपरत्वे शास्त्रयोनित्वा-
दितिहेतुराश्रयासिद्धः। कार्येश्वरपरत्वे च पृथक् शास्त्रारम्भवैफल्यम्। सांख्यादिभिरेव तथा-
विधब्रह्मन्निरूपणादिति शङ्कायामिदं सूत्रं प्रववृते। ईक्षतेर्नाशब्दमिति। विवादास्पदप्रधानादि-
भ्योऽतिरिक्तं ब्रह्म न अशब्दं, न अशास्त्रयोनि, न जगत्कारणश्रुत्यप्रतिपाद्यमिति यावत्।
कुतः। ईक्षतेः। ईतरावृत्तिश्रुत्युक्तेक्षणधर्मकत्वात्। तथाच कारणश्रुतिः पराभिमतप्रधानाद्यन्य-
विषया, तद्वृत्तिधर्मप्रकारेण बोधकत्वात्। आकाशाद् वायुरित्यादिश्रुतिवदिति। अथवा
तज्जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्म चेतनमचेतनं वा। चेतनत्वेऽपि स्वयंभूस्तदतिरिक्तो वेति विशेषाकाङ्क्षायां
श्रववृते ईक्षतेर्नाशब्दमिति। जगत्कारणं ब्रह्म ना पुरुष एव। कुतः ईक्षतेः। ईक्षणश्रुतिगोचर-
त्वात्। अत अवेक्षणात् तद् ब्रह्म अशब्दं शब्दब्रह्मणो हिरण्यगर्भादतिरिक्तं च भवति, सुतरां
पुरुषान्तरेभ्य इत्यर्थः। हिरण्यगर्भस्य वेदमयत्वेन वेदगर्भत्ववच्छब्दब्रह्मत्वमपि स्मर्यते
'पूर्वस्मादौ परार्द्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत्।
कल्पो यत्राऽभवद् ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदुः' ॥
इति भागवतादिष्विति। एवं द्विधा सूत्रं व्याख्याय, तदैक्षत बहु स्यामिति विषयवाक्यं दर्शयित्वा।
रश्मिः।
विशेषणदानेनानुमानिकं प्रकृत्यादीति तन्मतं सूचयित्वेत्यर्थः। भाष्यान्तर इति अनुव्याख्यान-
संज्ञके मध्वभाष्य इत्यर्थः। तथात्वस्यैवेति मुख्यतयात्राऽशब्दत्वस्यैवेत्यर्थः। यथाहुः।
'न च सांख्यैर्निराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीक्लृपत्।
भगवान् न ह्यशब्दत्वं प्रधानेऽङ्गीकरोत्यसौ' ॥
इति। तस्यैवेति अविभक्ततया स्थितस्य ब्रह्मणः 'अविभक्तं च भूतेषु' इति वाक्यात्।
भवदभीति प्रायोपाधिक इत्यर्थः। पदार्थद्वयकल्पने गौरवात्। प्रकृत्यविभक्तं तु कूटस्थमेवेति
गौरवम्। जगदधिष्ठानेति एतदुपपादितम्। सांख्यसूत्रेष्विति 'ईश्वरासिद्धेः' इत्यादिष्वि-
त्यर्थः। 'मुक्तबद्धयोरन्यतराभावान्न तत्सिद्धिः'। 'उभयथाप्यसत्त्वम्'। 'मुक्तात्मनः प्रशंसा
उपासासिद्धस्य वा' इति सूत्रेष्वित्यर्थः। अधिष्ठानेत्यादि उक्तसूत्राग्रे 'तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्वं
मणिवत्' इतिसूत्रात्तथेत्यर्थः। 'विशेषकार्येऽपि जीवानाम्' 'सिद्धरूपबोद्धृत्वात् वाक्यार्थोपदेशः'
'अन्तःकरणस्य तदुच्छ्वसितस्योल्लोहवदधिष्ठातृत्वम्' इतिसूत्राण्यालोच्याह समस्तेत्यादि। शास्त्र-
योनित्वहेतोरिति ईश्वराभावाज्जीवनानात्वाहुः आश्रयेति। शास्त्रारम्भति। शास्त्रं वेदान्तः। नेति चेतन
१. अनुव्याख्याने। २. तप्तः पिण्डवत्।
249