अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

४५६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ४ अ० १ सू० १७.
हेतुर्वाच्यः । 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगात् यतयः शुद्धसत्त्वा' इति
श्रुतिरिममेवार्थमाह । तथाचैतादृशा एवोर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते । एवं सत्यूर्ध्वरेतस्सु
कर्माभाव उक्तरीत्या त्वयाप्यङ्गीकार्य इति ज्ञानरहितानां कर्मण्यधिकारः, तद्वतां
सन्न्यास इति त्वदुक्ताद्विपरीतोऽर्थः सिध्यतीति क्व कर्मशेषत्वसम्भावना ज्ञाने ।
ननु सन्न्यासेऽपि तदाश्रमीणं कर्मास्तीति वैराग्यसहकृतं ज्ञानमेतच्छेष-
भूतम्, तदसहकृतं तदग्निहोत्रादिशेषभूतमिति न वैपरीत्यमिति प्राप्ते, आह
भाष्यप्रकाशः।
प्रब्रजे'दिति । तेन कर्मानधिकारो न सन्न्यासप्रयोजकः, किन्तु वैराग्यमेव तत्प्रयोजकम् । तथा
सति यावज्जीवाग्निहोत्रादिश्रुतीनामपि रागाधिकारकत्वान्न विरोध इति सिध्यति । तथापि ब्रह्म-
चर्यस्य तद्धर्मस्य च सर्वसाधारणत्वेपि कथं कस्यचिदेव विरागः, न सर्वस्येत्यपेक्षायां भगवद-
नुग्रहजनितचित्तशुद्धिरेव हेतुत्वेन वाच्या । भगवदनुग्रहे च व्यापारत्वेन वेदान्तार्थविज्ञानं तत्स-
हकारी सन्न्यासश्च वाच्य इति 'वेदान्तविज्ञाने'ति तैत्तिरीयश्रुत्यावसीयते । तथाचैवं भगवद-
नुगृहीता ऊर्ध्वरेतस इत्युच्यन्ते । तेषु च कर्माभाव उक्तरीत्या हेतुभेदकृतविषयभेदेन सन्न्यास-
योगाच्चापि श्रौतवादिनाङ्गीकार्यः । अन्यथा श्रुतीनां सामञ्जस्यासम्भवात् । एवं सति 'परि-
व्राड् विवर्णवासा मुण्डोऽपरिग्रहः शुचिरद्रोही भैक्षाण' इत्यादिरूपं तदग्रिमवाक्यमपि सङ्गतं
भवेत् । तस्मान्न ज्ञानस्य कर्मशेषत्वं शक्यवचनमपि ।
सूत्रशेषमवतारयन्ति नन्वित्यादि । तदाश्रमीणमिति । शौचाचमनस्नानाष्टग्रासभक्षण-
रश्मिः।
अन्यथोक्तक्रमपक्षेण पुनरुक्तिः स्यादिति । अथेत्यादि स्पष्टम् । स्नातक इति । 'वेदमधीत्य स्नाया'-
दिति वाक्यादधीतवेदः स्नातः । स्वार्थे कन् । उत्सन्न उच्छिन्नोऽग्निर्यस्य स उत्सन्नाग्निः । एवं सती-
त्यादि भाष्यतात्पर्यवर्णनम् । तेनेति । प्रव्रजने ब्रह्मचर्याद्यनेकानन्तर्यश्रावणात् कारणतावच्छेदकगौरवेण
तृणारणिमणिन्यायत्यागाल्लाघवेनैकप्रयोजनान्वेषणेन । वैराग्यमेवेति । 'यदहरेव विरजेत्, तद-
हरेव प्रब्रजे'दिति श्रुत्युक्तं वैराग्यम् । एव कर्मानधिकारव्यवच्छेदकः । कर्मानधिकार आरुण्युप-
निषदि । 'आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम, तं गत्वोवाच, भगवन्, केन कर्माण्यशेषतो विसृजानीति ।
तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं चे'त्याद्युक्त्वा,
'विसृजे'दित्युक्तत्वात् । एवं सतीतिभाष्यतात्पर्यं तथा सतीत्यादि । तत्रेत्यादिभाष्यविवरणं
तथापीत्यादि । विषयभेदेपि । भाष्यीयतत्रेतिपदस्याप्ययमेवार्थः । तद्धर्मस्येति । एकयज्ञोपवीत-
भोजनमौनादर्शादर्शनानि ब्रह्मचर्यधर्माः । एकत्वमविवक्षितम् । व्यापारत्वेनेति । भगवदनुग्रहेण
वेदान्तार्थविज्ञानतत्सत्कारिसन्न्यासाभ्यां चित्तशुद्धिरित्यत्र व्यापारत्वेन । तथा चेति भाष्यं विवृण्वन्ति
स्म तथा चेति । एवमिति 'वेदान्तविज्ञाने'ति श्रुत्युक्तप्रकारेण । अन्ये तूर्ध्वमूत्रिण इति वक्तव्याः,
अप्राप्तयोषितो वा वाच्या इति भावः । नपुंसका एते । एवं सतीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तेषु
चेति । ऊर्ध्वरेतस्सु च । हेतुभेदेति । रागितद्रहितौ भावप्रधानो निर्देशः । रागितद्रहितत्वे हेतू
तयोर्भेदेन कृतो यो गृहस्थतुरीयाश्रमीणरूपविषयौ तयोर्भेदः तेन । श्रौतेति । पूर्वमीमांसकेन ।
तदग्रिमेति । उक्तजाबालाग्रिमवाक्यम् । सङ्गतमिति । हेतुभेदभिन्नसन्न्यासानां बहुविधत्वात्
१. इति नास्ति, उच्यत इत्यपि पाठः । २. प्रजापतिम् ।
2056