अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

२१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ४ अ० १० सू० २२
भाष्यप्रकाशः।
अथ प्रसङ्गाद् द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्युक्तदिशा सृष्टिप्रक्रिया निगद्यते । तत्र, 'सदेव सोम्ये-
दमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं, तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' इत्यादिजातीयेषु वाक्येषु सृष्टिप्राक्काले
केवलस्य ब्रह्मण एवोक्तरूपाया इच्छायाः सृष्टिकारणत्वेन बोधनाद् ब्रह्मैव स्वेच्छया पूर्वं नाना-
भवति । तत उच्चनीचनानानेकभावेन भवति । नचाग्रपदेन कालस्योक्तत्वादेवकारो नान्ययोग-
व्यवच्छेदक इति वाच्यम्, विकल्पासहत्वात् । तथाहि । किमत्र कालसत्ता विधीयत उतानूद्यते,
अथवा कालविशिष्टब्रह्मसत्तैव बोध्यते ।
तत्र नाद्यः । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । नेतरः । एतेषां सृष्ट्यादिवृत्तान्तबोधकत्वेनैतदपेक्षयाऽ-
न्येषां पुरोवादत्वस्याशक्यवचनतयाऽत्रानुवादत्वस्याशक्यवचनत्वात् । न तृतीयः । अप्रामाणिक-
गौरवप्रसङ्गात् । अन्यथा एकमेवेत्यवधारणान्तरविरोधापातात् ।
नचावधारणान्तरस्य मुख्यान्यसत्त्वनिवारकत्वान्न विरोध इति वाच्यम् । यथा सति
रश्मिः।
अत्रोदासीना वयमिति भावः । वैशेष्यसूत्रं तु वैशेष्याद्विशेषभावाद्भूयस्त्वरूपाद्वाविद्विवृत्करणेन
त्रिरूपेण्वेकस्मिंस्तत्र तन्मात्रादिवादो भूयस्त्वव्यवहारार्थमिति सुयुञ्जरिति ।
इति दशमं मांसादिश्रीममिल्यधिकरणम् ॥ १० ॥
प्रथमपादे युक्त्या श्रुतिविप्रतिषेधपरिहारः । द्वितीये पादे वेदबोधकत्वाभावेऽपि तैरपि स्वातन्त्र्येण
कश्चन पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कय बाह्याबाह्यमतान्येकीकृत्य निराकरोति । भ्रान्तेस्तुल्यत्वात् । ततः सम्यग्भे-
दार्थविचारायैव वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपविचारः पादद्वयेनेत्यारम्भे भाष्य उक्तत्वादविरोधे सतः
कारणत्वम् । 'अस्रदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्' इत्यादौ सत एव कारणत्वोक्तेः स्मृतायाः सृष्टिप्रक्रियाया
उपेक्षानर्हत्वात्प्रसङ्गात् संगतिरित्यर्थः । भगवदाज्ञयाऽस्मिन्मतेऽवस्थितिः कर्तव्येति सुबोधिन्या द्वितीय-
नवमाध्यायमाहुः द्वितीयेति । अन्तिमपादद्वयेन वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपयोर्विचारात्सृष्टिप्रक्रिया ।
अत्र 'आत्ममायामृते राजन्परस्यानुभवात्मनः । न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा' इति प्रथमश्लोके
परस्य सच्चिदानन्दस्यार्थस्य देहस्य संबन्धार्थमनुभवमात्मन इति विशेषणमुक्तं तेन चिदंशो देहसं-
बन्धार्थः । आनन्दांशस्तु साकार इति स साकारार्थः । अवशिष्टः सदंशः स द्वितीयपादेऽसदधिकरणे-
लीलाह्येनाहुः तत्र सदेवेति । त्रिषु व्यस्तेषु समस्ते चेत्यर्थः । केवलस्येति सत इत्यर्थः । सम-
स्तस्य 'यतो वाच' इति श्रुतिविषयत्वेन यथार्थतया ज्ञातत्वात् । सच्चिदानन्दस्य 'सत्यं ज्ञानमनन्तं
यत् ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्' इतिवाक्येन लोकत्वात् । व्यस्तचिदानन्दयोरुक्तदिशा कार्यान्तरा-
र्थत्वात् । ननूपलक्षणं कृतम् 'सत्यं परं धीमहि' इत्यत्र 'सत्यव्रतं सत्यपरम्' इत्यत्र चेति चेन्न ।
समस्तपक्षाश्रयणात् । अतो देवकीवाक्यात्सदेव । 'सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहम्' इति देवकी-
वाक्यम् । ननु श्रुतिवाक्यादानन्दः कुतो नेति चेन्न । 'देवकी ब्रह्मविद्या या या वेदेषूपगीयते' इति
कृष्णोपनिषच्छ्रुतेः सकलश्रुतिवाक्यसारत्वात् । 'साकारब्रह्मवादैकस्थापकः' इत्याचार्यनाम्नः
सूक्ष्मग्रन्थो मूलम् । मधुराष्टकम् । अत एवकारः । उक्तेति 'बहु स्यां प्रजायेय' इत्युक्तरूपायाः।
ब्रह्मैवेति परमतः सेतून्मानेति तृतीयाध्यायसूत्राभ्यामेवकारः । तत्र ब्रह्मणः परमाग्रस्य निषेधात् ।
वाक्यभेदेति । ब्रह्मासीदग्रपदोक्तः काल आसीदिति । एकत्रिकं वाक्यम् । एतदिति । ब्रह्मणः
प्रथमश्रुतवेदपेक्षया । अत्रेति सदेवेत्यवधारणम् । मुख्येति 'एके मुख्यान्यकेवलाः' इति कोशादेक-
1512