अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ३ अ० १४ सू० ३५
यस्तु मन्यते बुद्धिसंबन्धाज्जीवस्य कर्तृत्वमिति । स प्रष्टव्यः । किं
बुद्धिकर्तृत्वं जीवे समायाति अथवा जीवगतमेव कर्तृत्वं बुद्धिसंबन्धादुद्गच्छति
भाष्यप्रकाशः।
श्रुत्यन्तरं च, 'तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः
स यत्रैतत् स्वप्न्यया चरति, स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं
परिवर्तेतैबमेवैष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते' इति । तथाच
स्वापावस्थायामज्ञानबहुलायामपि प्राणानामन्तर्बहिरिन्द्रियाणां पृथग्ग्रहणकथनात् तदानीं
प्राणाख्येभ्य इन्द्रियेभ्यो विविक्तस्यैव ग्रहीतृत्वमुच्यते । अतो दहरविदः संकल्पोऽप्यात्मधर्म
एव ज्ञेयः । 'कामः संकल्पः' इति श्रुतिस्तु लौकिकतत्परा। अतः स्वातन्त्र्याज्जीवस्यैव कर्तृत्वमित्यर्थः ।
अत्र मतान्तरमनुवदन्ति दूषयितुं विकल्पयन्ति च यस्त्वित्यादि, स प्रष्टव्य इत्यादि च।
रश्मिः ।
त्वम् । पूर्वपक्षस्तु जीवस्य कर्तृत्वेन तच्चैतन्यस्यापि कर्तृत्वम् । परं तु मनःसंसृष्टस्य जीवस्य 'संकल्पा-
देवास्य गीतवादिने समुत्तिष्ठतः' इति श्रुतेरिति । तस्मादिन्द्रियादीनामिन्द्रियमनोबुद्धीनां करणत्वं
तृतीयान्तविज्ञानपदवाच्यत्वेन तथा। एवकारस्तु सकलप्रसिद्ध्या । ननु भाष्यीयपदसंशयः कुतो
न इति चेन्न आदानघटितविषयवाक्ये तात्पर्याद् एवं स्फुटमित्यर्थः । स्वातन्त्र्यादिति सिद्धान्त-
भाष्यमित्याशयेन तद्विपरीतमाहुः तत्रैवेति, वागादिशक्तिविज्ञानादान एव । वक्ष्यमाणप्राणपद-
स्योपलक्षकत्वाश्रयणादेवेकारः । तद्गृहीत इति तत्तत्र स्वापकाले । स इति जीवः । स्वप्न्ययेति ।
स्वप्ने साध्व्या मायया। 'तत्र साधुः'इति यत् । अग्र एतत्प्रपञ्चरूपा श्रुतिः । सा विस्तरभिया नोप-
न्यस्ता अस्माभिर्निरूप्यते । 'ते हास्य लोकास्तद्युतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मण उतेवोच्चावचं
निगच्छति' इति । अर्थस्तु यत्र चरति ते लोकाः कर्मफलसूचकानि विहारादिस्थानानि तज्जीवस्तत्र
स्वप्नस्थाने वा । उतेवेत्यव्यये । महाराज इव 'अनुकृतेस्तस्य च'इति सूत्रात्र तु महाराज इतीव प्रयोगः ।
उच्चं देवत्वादि, अवचं तिर्यक्त्यादि । स इति जीवः । जानपदान् जनपदे देशे संजातान्
राजोपकरणभूतान् भृत्यादीन् । एतत् निमित्तम् । प्राणानिति इन्द्रियाणि । अपीति अपिना
ज्ञानिनो विहारस्तस्मिन् । विविक्तस्यैवेति 'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्या-
न्कामांस्तेषां १ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति'इति दहरविद्याश्रुतेः । अन्यथाननुविद्य व्रजत इव
सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवेत् । अत उक्तं विविक्तस्यैवेति । सर्वसंसक्तस्यैवैकारः । संकल्प इति
संकल्पात्पित्राद्यनुत्थानाद् इह त्वग्रे पित्रादिसमुत्थानं श्रूयते 'स यदि पितृलोककामो भवति
संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति'इत्यादिना । अत्त आत्मधर्मोऽलौकिकः । लौकिकेति । तथा
च लौकिकान्न पितॄणां समुत्थानमिति भावः । स्वातन्त्र्यादिति 'स्वतन्त्रः कर्ता' इति सूत्रोक्तात् ।
एवेति 'गावो वै सत्रमासीरन्' इत्यत्र तु गावो नेन्द्रियाणि किं तु प्रसिद्धा एव गाव इत्येवकारः ।
मतान्तरमिति शंकराचार्यमतम् । विकल्पेति अथवेत्यादिभाष्येण विकल्पयन्ति । स
प्रष्टव्य इत्यादि । यथा भवति तथा विकल्पयन्तीत्यन्वयः । । स प्रष्टव्य इत्यादीत्यतद्गुण-
१. पूर्ववत् ।
1404