अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९९
भाष्यप्रकाशः ।
भादायैव योज्यानि । अन्यथा, 'अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगतास्तर्हि न शास्यंतेति
नियमो ध्रुव नेतरथा' इति वेदस्तुतिवाक्यं विरुध्येत । एवं च बिन्दुस्तोकोपनिषदि 'घटसंवृत-
माकाशम्' इत्यत्र जीवगमनस्यौपाधिकत्वमुक्तम्, तदपि मुक्तजीवस्य ब्रह्मभूतस्यैव बोध्यम् ।
'एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।
स्थानत्रयाधतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते'
इत्युक्तमुक्तात्मानावुपक्रम्य,
'एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्'
इत्युक्तसोपाधिवशाद् बहुधा जाग्रदादिदेवमनुष्यादिरूपेण दर्शनमुक्त्वा, घटसंवृत-
माकाशमित्यनेन मुक्तस्य नभोपमस्य जीवस्य गमनादेरौपाधिकत्वं वक्ति । तेन शुकसनकादिगम-
नस्यैव तथात्वं, नेतरेषामिति मन्तव्यम् । अत एवैतदग्रे
'घटवद् विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः ।
तद्भग्नं च न जानाति स जानाति च नित्यशः'
इति दधीच इव विद्वदवस्थैवोच्यत इति युज्यते । अन्यथा तस्यैकस्य प्रतिबिम्बत्वमवच्छे-
दत्वं च विरुध्येत । वस्तुतस्तु, एक एव हि भूतात्मेत्यत्र जलचन्द्रदृष्टान्तेन यथा चन्द्रस्यांशुद्वारा
जलप्रवेशे नानात्वं तथा ब्रह्मणोऽप्यंशद्वारा तत्तद्देहप्रवेशे नानात्वमिति मुक्तियोग्यत्वाय
ब्रह्मरूपतोच्यते अहंग्रहोपासनायाः प्राकृतत्वात् तत्र दोषाभावायाऽतो न कोऽपि शङ्कालेशः ।
यत्तु परैर्बुद्धिसंयोगाज्जीवभाव उच्यते । तन्न । ब्रह्मभूतानामीश्वरस्य च व्यापकत्वेन तदापि
तदापत्तेः । अपि तु प्राणधारणाभिमानात् । जीव प्राणधारण इति धात्वर्थेन तथा निश्चयात् ।
रश्मिः ।
ग्राह्यीम् । जाग्रदाद्यवस्थावज्जीवन्मुक्तिरप्यवस्थान्तरं ब्रह्मभावे । तनुभृत इति जीवाः । न शास्येतेति ।
नियमो न शास्येत, व्यापकत्वे जीवानां दासत्वं न स्यादित्यर्थः । अमुक्तेति । मुक्तामुक्ताविति
चराचरग्रहणादिवद्बोध्यम् । 'धर्माद्वैश्वनियमः' इति सूत्रात् । मुक्तस्येति जीवन्मुक्तस्य । एवकार-
व्यावर्यमाहुः नेतरेषामिति । भग्नमिति कर्तृ । स इति द्रष्टा, ॐ तत्सदितिवाक्यात् ।
दधीच इवेति । इन्द्रं समादिश्य हरावान्तर्हिते देवा दध्यञ्चमङ्गेभ्यो याचितवन्तः स तदा
मुक्ततासूचकविशेषणविशिष्टो जातः । तदुक्तम् । 'मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव' इति । अतो विद्व-
दवस्था । अन्यस्यासंभवादेवकारः । अच्छेद्यत्वमिति । न विद्यते छेदो द्वैधीभावो यस्य तत्त्वम्।
ननु स्वाधारस्वभावानुविधायित्वे सति संमुखस्थितायांनुविधायित्वं प्रतिबिम्बत्वम् । तत्कार्यरथः
प्रभावदच्छेदत्वं च तस्येति न तर्कविरोघोत आहुः वस्तुत इति । ब्रह्मरूपेति एकपदेनोच्यते ।
'नासतो विद्यते भावः' इति वाक्यादिति भावः । अहंग्रहेति ब्रह्मस्वरूपमुक्तवोच्यते । 'तदेव निष्कलं
ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म संपद्यते ध्रुवम्' इत्यहंग्रहोपासनाया इत्यर्थः ।
परैरिति शंकरभास्करभिक्ष्वाचार्यैः । तदापीति ईश्वरत्वकालेऽपि बुद्धिरूपतत्त्वान्तरस्यास्मन्मते
सत्त्वेन जीवत्वापत्तेः । ततश्चादृष्टफलभोगापत्त्या 'अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इति श्रुतिविरोधः ।
प्राणेति अस्माद्धेतोर्जीवभाव उच्यते । तथेति प्राणधारणे सति जीवभावनिश्चयात् । ननु बुद्धि-
१. शास्येत इति रश्मौ । २. अच्छेद्यत्वमिति रश्मौ ।
1395