अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १५
भाष्यप्रकाशः।
सन्देहे, उक्तहेतूनां सांख्ये अभावात् तया संकोचाभावेपि योगे सत्त्वात् श्वेताश्वतरात्मक-
प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वाच्च तेन संकोचो न्याय्य इति पूर्वः पक्षः।
सिद्धान्तस्तु । अगृह्यात्मकप्रधानकारणवादादीश्वरस्य निमित्ततामात्राभ्युपगमाद् ध्येय-
श्वेखरस्योपादानताविरहेण तदीयनिखिलगुणज्ञानाभावेन ध्यानस्याप्यपूर्णविषयत्वाद्विरण्य-
गर्भस्य सृष्टिवैयड्येण हंसगीतायामिव तदंशे बोधाभावस्यापि शक्यवचनत्वाज्ज्ञानेपि जघन्या-
धिकार्यर्थे तावन्मात्रकथनस्य युक्तत्वेन तस्याः संकोचार्हत्वान्मनोनिग्रहसाधनांशे तस्या अवि-
रुद्धत्वेन तदीयभाष्यकरणेपि शेषस्य विरुद्धत्वाच्च तया वेदान्तोपबृंहणस्यायुक्तत्वान्न तया
समन्वयसंकोचः संभवतीति ॥ ३ ॥ इति तृतीयं योगप्रत्युक्त्यधिकरणम् ॥ ३ ॥
रश्मिः।
समाधिपादः प्रथम इति कथनात् । उक्तेति ईश्वरतत्वेत्याद्युक्तानाम् । सत्त्वादिति हेतुना-
मित्यर्थः । 'एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति' इति गीताया अतिदेशादाहुरग्रश्चेति ।
प्रधानादित्यादिसूत्रद्वयमुक्तं प्राक् । अतिदेशात्सार्व्यसूत्रोक्तिर्योगे । ईश्वरस्येति । 'प्रकृतिश्च' इति सूत्रे-
र्ध्वजरतीयेनेश्वरः कर्ता, प्रकृतिः समवायिनी । मोक्षेत्याद्युक्तवेदान्तविहितयोगस्याभिधानं नास्तीत्याहुः
ध्येयस्येति । तदीयेति निखिलांन्तर्गतसमवायित्वादिगुणज्ञानाभावेन । ध्यानस्येति । ननु
गुणादित्रयं योगशास्त्रे तृतीयपादे उक्तं तद्विहाय ध्यानमात्रं कुतो गृहीतमिति चेत्सत्यम् । योगशिखा-
रूपवेदान्तविहितयोगादरे परमेष्ठिपरत्वं योगतत्वोक्तयोगादरे विष्णुपरात्वमतोत्र ध्यानबिन्दूपनिषदि
ध्यानोक्तेस्तत्साधारणं ध्यानं योगपदेन गृहीतम् । तस्यासङ्गपुरुषविषयत्वादीश्वरविषयत्वाद्वा पूर्ण
सगुणनिर्गुणादिरूपं ब्रह्मत्वेन प्रसिद्धं तद्विभ्रंकदेशासङ्गादिविषयत्वेन पूर्णविषयलाभावात् । 'पूर्णमदः
पूर्णमिदम्' इति श्रुत्या पूर्णत्वं बृहदारण्यकोक्तस्त्रीधनपुत्रकर्मविशिष्टतं द्वितीयस्कन्धनवमोक्तम् ।
तादृशाविषयत्वेनापूर्णविषयत्वात् । योगशिखायाः परमेष्ठिदेवतकत्वेनातो योगशास्त्रे हिरण्यगर्भो
गुर्वादिवद्व्यौख्यातः । पुराणाद्येकवाक्यतया योग ईश्वरोपि सः । ननु तर्हि योगतत्त्वोपनिषदा विष्णुः
कुतो नेति चेन्न प्रथमत्यागे मानाभावात् । विष्णोरसङ्गपुरुषत्वाद्वा । अतो योगे हिरण्यगर्भमाहुः
हिरण्येति । हंसेति 'एवं पृष्टो महादेवः स्वयंभूर्भूतभावनः । ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत
कर्मधीः। स मामचिन्तयद्देवः प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा' इति हंसगीतायाम् ।
तदंश इति तादृशाभिन्ननिमित्तोपादानांशे । ज्ञान इति बोधेपि । तावन्मात्रेति निर्गुण-
सोपाधिजीवप्रकृतिसमवायिनीमात्रेण शास्त्रमात्रकथनस्य । मन इति । सूत्रमुक्तम् । अत एव 'तस्मा-
त्केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्' 'यथा मय्येश्वरे मनः', 'भक्तिमार्गप्रचारैकहृदयो बादरायणः'
इति वाक्यैरेतयुक्तम् । अत एव च समाधिभाषेति संज्ञा, तस्यां च 'अपश्यत्पुरुषं पूर्णं मायां च तद-
पाश्रयाम् , यथा संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् , परोपि मनुतेनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते । अनयो-
पक्षमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे' इति चोक्तम् । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' इति जघन्याधिकारौचिती ।
समन्वयेति समवायित्वस्य प्रकृतिगतत्वेनाभिन्ननिमित्तोपादानत्वस्य निमित्तत्वमात्रे संकोचः ।
इतीति तेन 'योगोप्येकः सदादृतः, यस्मिन्ध्यानां भगवतो निर्बीजेप्यात्मबोधकः' इति शास्त्रार्थः सुष्ठु
संगच्छते । अत्र निर्बीज इति निर्बीजत्वसबीजत्वाभ्यां योगो द्विविधः । स एव संप्रज्ञातासंप्र-
ज्ञातपदवाच्यः । येन तु भाव्यस्वरूपं सम्यक् संशयविपर्ययनिरासेन प्रकर्षेण विशेषरूपेण ज्ञायते स
1083