अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

पञ्चमं कोशस्थानम् ७६१
षड्रागः प्रतिघस्तथा ।
मनोऽविद्या च दृष्टिश्च विचिकित्सा च,
तथाग्रहणं रागवशेनान्येषामप्यालम्वनानुशयितज्ञापनार्थम्¹ । एतच्च पश्चात्
प्रवेदयिष्यामः ।
ते पुनः ॥ १ ॥
षड्रागभेदा सप्तोक्ताः,
त एते षडनुशयाः सूत्रे रागस्य द्विधा भेदं कृत्वा सप्तोक्ताः—
कामरागानुशयः, प्रतिघानुशयः, भवरागानुशयः, मानानुशयः, दृष्ट्यनुशयः,
विचिकित्सानुशय इति ।
कथमिदं ज्ञातव्यम्--कामराग एवानुशयः कामरागानुशयः, अहोस्वित्
कामरागस्यानुशयः कामरागानुशयः ? किं चातः ? कामराग एवानुशयश्चेत्
सूत्रविरोधः--"इहैकत्यो न कामरागपर्यवस्थितेन चेतसा बहुलं विहरति ।
उत्पन्नस्य कामरागपर्यवस्थानेस्योत्तरनिःसरणं² यथाभूतं प्रजानाति । तस्य
तत्कामरागपर्यवस्थानं स्थामशः सम्यक्त्वसुसमवहतं³ सानुशयं प्रहीयते" इति ।
रागवशेनान्येषामपीति । यत्र रागः तत्रालम्बनेऽन्ये प्रतिघादयोऽप्यनु-
शेरते । "प्रेमाद् द्वेषो जायते, मानादयोऽपि" ( ) इति सूत्रम् । अत
एव च रागानुशयनाभावाद् अनास्रवविसभागधात्वोः क्लेशा नानुशेरत इति ।
एतच्च पश्चात् प्रवेदयिष्याम इति । "यद्धि वस्तु आत्मदृष्टितृष्णाभ्यां स्वीकृतम्,
तत्रान्येऽप्यनुशया अनुशयितुमुत्सहन्ते, आर्द्र इव पटे रजांसि संस्थातुम्"
( ) इत्येतत् ज्ञापयिष्यामः ॥ १ ॥
आहोस्वित् कामराग एवानुशय इति । वैभाषिकनयेन पर्यवस्थानमेवानुशयः ।
वात्सीपुत्रनयेन प्राप्तिरनुशयः । सौत्रान्तिकनयेन बीजम् । उत्तरनिःसरणमिति ।
पश्चान्निःसरणमित्यर्थः । स्थामशः सुसमवहतम् । बलशः सुष्ठु सम्यग्
अवहतमित्यर्थः । सानुशयं प्रहीयत इति । इदमत्रोदाहरणम् । इदमत्र
विरुद्धयते । सहयोगसमासे हि अन्यत्वं दृष्टम्, तद्यथा--सपुत्रो देवदत्त इति ।
१. ०षामलम्बना०-का० । २. ०स्योत्तरि-का० ।
३. ०वस्वसम०-का० ।