अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

❀ ॐ नमो बुद्धाय ❀
पञ्चमं कोशस्थानम्
(अनुशयनिर्देशः)
“कर्मजं लोकवैचित्र्यम्” (अभि. ४.१) इत्युक्तम्। तानि¹ च² कर्माण्यनु-
शयवशादुपचयं गच्छन्ति, अन्तरेण चानुशयान् भवाभिनिर्वर्त्तने न समर्थानि
भवन्ति। अतो वेदितव्याः—
स्फुटार्थाव्याख्यायां
पञ्चमं कोशस्थानम्
'कर्मजं लोकवैचित्र्यम्' इत्युक्तमिति। चतुर्थस्यादावुक्तम्। अतोऽनेन
सम्बन्धेनानुशयोपन्यास इति सम्बन्धं दर्शयति। तानि च कर्माणि यथोक्त-
लक्षणप्रभेदानि अनुशयवशादुपचयं गच्छन्ति। विपाकनैयत्येनात्र उत्तिष्ठन्ते।
विपाकदानाय नियतीभवन्तीत्यर्थः। अन्तरेण चानुशयान् विनानुशयैर्भवस्य
जन्मनोऽभिनिर्वर्त्तने उत्पादने न समर्थानि भवन्ति कुशलान्यकुशलानि वा
कर्माणि। न ह्यर्हतः पौनर्भविकानि कर्माण्यनित्यानि न सन्ति, अनुशयाभावात्तु
पुनर्भवाभिनिर्वर्त्तने न समर्थानि भवन्ति। अत एवैषामनित्यत्वं सिद्धयति।
ह्यर्थे चायं चः पठितव्यः; यस्मादन्तरेणानुशयान् भवाभिनिर्वर्त्तने न
समर्थानि भवन्ति, तस्मादनुशयवशादुपचयं गच्छन्तीत्यभिप्रायः।
अपरे पुनरेतद् व्याख्याद्वयमेवं व्याचक्षते—तानि च कर्माण्यनुशयवशादु-
पचयं गच्छन्ति। यान्यकृतानि कर्माणि, तान्यनुशयवशात् पुनर्भवाभिनिर्वर्तने
उपचीयन्त इत्यर्थः। न ह्यर्हतां कर्माणि पुनर्भवाभिनिर्वर्तने उपचीयन्ते, अन्तरेण
चानुशयान् भवाभिनिर्वर्तने न समर्थानि भवन्तीति। यानि च कृतानि,
तान्यप्यन्तरेणानुशयान् भवाभिनिर्वर्तने न शक्तानि भवन्ति। न ह्यर्हतां पृथग्ज-
नावस्थायां कृतानि कुशलाकुशलानि पौनर्भविकान्यनित्यानि कर्माणि न सन्ति,
अनुशयावैकल्यात्तु तानि भवाभिनिर्वर्तने न समर्थानि—इत्येवं पृथगर्थाभिधानात्
समुच्चयेऽयं चकार इति !
१-१. तानि-का०