अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५२३
क्रीडास्थानानि १ भवन्ति । तान्येव २ देवानां परस्परस्पर्धयैव शोभां वितन्वन्ति ।
बहिरेव नगरस्य पार्श्वे—
पूर्वोत्तरे पारिजातः सुधर्मा दक्षिणाबरे ॥ ६८ ॥
पारिजातो नाम कोविदारस्त्रायस्त्रिंशानां देवानां कामरतिप्रकर्शालयः २ ।
तस्य पञ्च योजनानि मूलाभिनिवेशः, योजनशतमुच्छ्रायः । पञ्चाशद् योजनानि
शाखापत्रपलाशं स्फरित्वा तिष्ठति ।
तस्य खलु सर्वपरिफुल्लस्य योजनशतमनुवातं गन्धो वाति पञ्चाशद् योज-
नानि ३ प्रतिवातम् ।
युक्तं तावदनुवातम्, प्रतिवातं तु कथम् ? वृक्षानतिक्रमं सन्धायोक्तमि-
त्येके । न हि नाम प्रतिवातं ४ वातो वाति । तस्यैव तु सा गन्धस्य तादृशी
प्रभावसम्पद्देष्टव्या यत् प्रतिबाध्यमनोऽपि दिव्यैर्मृदुमारुतैर्गन्धान्तरं सन्तनोति ।
मन्दतरतमसमारम्भात्तु गन्धसन्तान ५ आश्वेव समुच्छिद्यते, अतो ६ न तथा
विप्रकृष्टमध्वानं प्रसर्पति ।
स्थानानि भवन्तीति । विंशतियोजनान्यन्तरितानीत्युच्यते ।
त्रायस्त्रिंशानामिति । त्रयस्त्रिंशत्तेषु भवास्त्रायस्त्रिंशाः, तेषाम् । कामरति-
प्रकर्शालयः । कामरतिविशेषस्थानम् ।
वृक्षानतिक्रमं सन्धायोक्तमिति । तं कोविदारवृक्षमन्तिक्रम्य स गन्धो वर्त्तते ।
तस्य पञ्चाशद्योजनानि शाखापत्रपलाशमिति । एवं वृक्षानतिक्रमं सन्धायोक्तम्-
पञ्चाशद्योजनानि प्रतिवातं गन्धो वातीति । अत्रोत्तरमाहुः—न हि नाम प्रतिवातं
वातो भवति, यत्रैवोत्पद्यते तत्रैव ध्वंस्यते, न देशान्तरे सन्तानं सन्तनोति ।
उक्तं च—"पञ्चाशद्योजनानि प्रतिवातम्" इति, तस्मादसमाधिरेषः ? तस्मात्
समाध्यन्तरमिदमाह—तस्यैव त्विति विस्तरः । किं पुनः कारणम्—योजन-
शतमत्र वातं गन्धो वाति, प्रतिवातं तु पञ्चाशत्, न ततः परेण ? इत्यत
आह—मन्दतरतमसमारम्भात्विति विस्तरः । मृदुमारुतप्रतिबध्यमानतया मन्द-
तरतमसमारम्भः । ततश्च स गन्धसन्तान आश्वेव समुच्छिद्यते । अतः कारणात्
न तथा विप्रकृष्टमध्वानं योजनशतप्रमाणं प्रसर्पतीति ।
१-१. ०स्थानान्येव—का० । २. ०श्रयः—का० । ३. योजनयोजनानि—का० ।
४. सप्रतिवातं—का० । ५. सन्तान—का० । ६. यतो—का० ।
अभि० को० २ : १०