Skip to content
SarvaKosh
विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

Page 31 of 493

Read in context
Page 31

( ५ )
उठा हुआ वामाङ्ग में का एक स्तन जाति के सौहार्द से मानो दक्षिणाङ्ग-स्थित
(दबे हुए) दूसरे स्तन की जीवन सबन्धि दुःख सुख की घटना पूछने के लिए
पार्वती के मुख के पास पहुँचा है ।
सान्द्रां मुदं यच्छतु नन्दको वः सोल्लासलक्ष्मीप्रतिबिम्बगर्भः ।
कुर्वन्नजस्रं यमुनाप्रवाह—सलीलराधा—स्मरणं मुरारेः ॥५॥
अन्वयः
सोल्लासलक्ष्मीप्रतिबिम्बगर्भः नन्दकः मुरारेः यमुनाप्रवाहसलीलराधा-
स्मरणम् अजस्रं कुर्वन् वः सान्द्रां मुदं यच्छतु ।
व्याख्या
उल्लासेन सहिताया हर्षोत्फुल्लाया लक्ष्म्याः प्रतिबिम्बं प्रतिच्छाया गर्भेऽभ्यन्तरे
यस्यैवम्भूतो नन्दको नन्दकनामा विष्णोः खड्गः 'शंखो लक्ष्मीपतेः पाञ्चजन्यश्चक्रं
सुदर्शनम् । कौमोदकी गदा खड्गो नन्दकः कौस्तुभोमणिः' इत्यमरः । मुरारेः
कृष्णस्य यमुनाप्रवाहे सलीलाया विहरन्त्या राधायाः स्मरणं स्मृतिमजस्रं सततं
कुर्वन् मुरारिकर्तृकं यमुनाप्रवाहान्तर्गतविहरमाणराधाकर्मकस्मरणं निरन्तरं हेतुत्वे-
नोत्पादयन् कारयन्नित्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थो ऽयं कृ धातुः । सान्द्रां घनीभूतां
मुदमानन्दं वो युष्मान् युष्मभ्यं वा यच्छतु ददातु । नन्दकस्य यमुनाप्रवाहेण
लक्ष्म्याश्च राधया साम्यमिति श्री कृष्णस्य स्मृतिस्संगच्छते । प्रतिबिम्बित-
लक्ष्मीके नन्दके दृष्टे सति भगवतः सादृश्यायमुनाप्रवाहान्तर्गत-लीलासक्तराधि-
कायाः स्मरणात्स्मरणालङ्कारः । सादृश्यज्ञानोद्बुद्धसंस्कारप्रयोज्यं स्मरणं
स्मरणालङ्कारः ।
भाषा
प्रसन्नचित्त लक्ष्मी की परछाई से युक्त नन्दक नाम का विष्णु का खड्ग
तुम लोगों को अधिक आनन्द दे। जो यमुना नदी में लीला करने वाली राधिका
का भगवान् को निरन्तर स्मरण कराने वाला है। अर्थात् जो विष्णु को काले
रंग के खड्गरूपी यमुना नदी मे प्रसन्न लक्ष्मीरूपी कृष्णावतार में अनुभूत
राधिका का सतत स्मरण करा रहा है ।
पार्श्वस्थपृथ्वीधरराजकन्या-भ्रकोपविस्फूर्जितकातरस्य ।
नमोऽस्तुते मातरिति प्रणामाः शिवस्य सन्ध्याविषया जयन्ति ॥६॥